Tiêu dùng xanh: 'Điểm nghẽn' nằm ở thói quen

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Phía sau câu chuyện doanh nghiệp phải xanh hóa là một câu hỏi lớn hơn đó là người tiêu dùng đã thực sự sẵn sàng thay đổi thói quen của mình hay chưa?

Bởi xét đến cùng, thị trường chỉ thay đổi bền vững khi hành vi mua sắm thay đổi. Nếu người tiêu dùng vẫn ưu tiên sản phẩm rẻ nhất, tiện lợi nhất và ít quan tâm đến lượng bao bì, khả năng tái chế hay tác động môi trường, doanh nghiệp sẽ khó có động lực đủ lớn để đầu tư cho những thay đổi vốn làm tăng chi phí trong ngắn hạn.

Câu chuyện tiêu dùng xanh không phải vấn đề mới. Trong nhiều năm, giảm rác thải nhựa, hạn chế sản phẩm dùng một lần, sử dụng vật liệu thân thiện môi trường hay thúc đẩy bao bì có khả năng tái chế đã được đặt ra.

Bà Nguyễn Thị Bích Vân, Giám đốc Truyền thông Tập đoàn Central Retail Việt Nam cho biết, tại các siêu thị khu vực thực phẩm tươi sống (Fresh Food) đã thay thế khay xốp bằng khay bã mía và khay sinh học; các loại hộp đựng trái cây cũng được chuyển sang sử dụng nhựa tái chế. Tại quầy Bánh (Bakery) và Thực phẩm chế biến sẵn (Delica), túi giấy, hộp bã mía và ly giấy kraft cũng đã được đưa vào sử dụng.

Các yêu cầu về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cũng đang tạo ra một “luật chơi” mới cho ngành bao bì. Doanh nghiệp phải tính toán nhiều hơn đến vòng đời của sản phẩm sau khi hàng hóa được bán ra thị trường.

Tuy nhiên, quy định chỉ có thể tạo ra cái khung. Để hình thành một thị trường xanh thực sự, cần một lực kéo khác mạnh hơn chính là sự lựa chọn của người tiêu dùng.

Theo ông Nguyễn Văn Phượng, Trưởng ban Điều tra người tiêu dùng của Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao, hành vi tiêu dùng đang có sự dịch chuyển rõ rệt nhưng vẫn tồn tại nhiều rào cản.

Một chiếc túi thân thiện môi trường sẽ khó phổ biến nếu người mua không muốn trả thêm chi phí. Một loại bao bì có thể tái chế sẽ khó cạnh tranh nếu người tiêu dùng chỉ nhìn vào giá bán mà không quan tâm đến chi phí môi trường phía sau. Một doanh nghiệp đầu tư vào nguyên liệu bền vững cũng khó thu hồi vốn nếu thị trường chưa coi đó là một giá trị đáng trả tiền. Vì thế, tiêu dùng xanh không thể chỉ được nhìn như một khẩu hiệu về trách nhiệm xã hội. Nó phải trở thành một hành vi kinh tế.

Khi người tiêu dùng sẵn sàng lựa chọn sản phẩm xanh, doanh nghiệp sẽ có lý do để đầu tư. Khi lựa chọn ấy trở thành phổ biến, sản phẩm xanh sẽ có quy mô lớn hơn, chi phí giảm xuống và khả năng tiếp cận người mua được cải thiện. Đó là một vòng tuần hoàn mà thị trường có thể tự tạo ra nếu “điểm khởi đầu” là sự thay đổi trong nhận thức và hành vi.

Trong năm 2026, sức ép xanh đã đi sâu hơn vào hoạt động của doanh nghiệp. Nếu trước đây câu chuyện môi trường chủ yếu được nhìn thấy trên chiếc bao bì, thì nay nó đã liên quan đến cách doanh nghiệp lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất và quản trị chuỗi cung ứng. Điều đó có nghĩa là người tiêu dùng ngày càng không chỉ mua một sản phẩm, mà đang gián tiếp lựa chọn cả cách thức sản phẩm đó được tạo ra. Một sản phẩm có bao bì đẹp, ghi những thông điệp về môi trường nhưng phía sau là quá trình sản xuất tiêu tốn nhiều tài nguyên, sử dụng nguyên liệu khó kiểm soát hoặc thiếu minh bạch về nguồn gốc sẽ ngày càng khó thuyết phục thị trường.

Người tiêu dùng cần biết sản phẩm được làm từ gì, nguồn nguyên liệu ở đâu, bao bì có thể tái chế hay không, doanh nghiệp xử lý chất thải như thế nào. Khi những thông tin đó trở thành một phần trong quyết định mua hàng, doanh nghiệp sẽ không thể chỉ “nói xanh” mà phải chứng minh được mình thực sự xanh. Nói cách khác, người tiêu dùng đang có khả năng trở thành một cơ chế giám sát mềm đối với doanh nghiệp.

Nhận thức về tiêu dùng xanh có thể đã tăng lên, nhưng biến nhận thức thành thói quen lại là câu chuyện hoàn toàn khác. Người tiêu dùng có thể ủng hộ sản phẩm thân thiện môi trường, nhưng khi đứng trước lựa chọn cụ thể giữa một sản phẩm xanh có giá cao hơn và một sản phẩm thông thường rẻ hơn, quyết định cuối cùng vẫn phụ thuộc vào túi tiền, sự tiện lợi và mức độ tin tưởng. Vì vậy, muốn tiêu dùng xanh phát triển, không thể chỉ kêu gọi người dân “hãy có ý thức”.

Một lựa chọn xanh phải dễ hiểu, dễ mua, dễ sử dụng và có mức giá hợp lý. Người tiêu dùng cũng cần được cung cấp thông tin đủ rõ để phân biệt sản phẩm thực sự thân thiện môi trường với những tuyên bố xanh mang tính tiếp thị. Nếu không giải quyết được vấn đề này, tiêu dùng xanh rất dễ dừng lại ở những chiến dịch ngắn hạn.

Bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp Hàng Việt Nam Chất lượng cao chia sẻ, để mở rộng thị trường, doanh nghiệp không thể chỉ dừng ở việc gắn nhãn “xanh” mà cần đầu tư vào chất lượng thực, minh bạch quy trình và truyền thông rõ ràng về giá trị sản phẩm. Đồng thời, việc đa dạng quy cách đóng gói, chia nhỏ sản phẩm để phù hợp túi tiền cũng được xem là giải pháp khả thi.

Thay đổi thói quen phải bắt đầu từ những hành vi rất nhỏ như mang theo túi dùng nhiều lần, hạn chế sản phẩm dùng một lần, phân loại rác, lựa chọn bao bì có khả năng tái chế, ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng. Khi những hành vi đó được lặp lại đủ lâu, chúng mới trở thành một phần của đời sống tiêu dùng. Khi hàng triệu lựa chọn nhỏ cộng lại, nó sẽ tạo ra một tín hiệu rất lớn đối với thị trường. Chính vì vậy, ngành bao bì đang bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới, nhưng đây không chỉ là câu chuyện tăng sản lượng. Từ một lớp vỏ bảo vệ sản phẩm, bao bì đang trở thành điểm chạm của thông tin, trải nghiệm và niềm tin. Người tiêu dùng nhìn vào bao bì để nhận diện thương hiệu, tìm kiếm thông tin, đánh giá chất lượng và ngày càng quan tâm đến tác động môi trường của sản phẩm.

"Xanh hóa" không thể thành công nếu chỉ có một phía chuyển động. Doanh nghiệp phải thay đổi nguyên liệu, công nghệ và quy trình sản xuất. Nhà quản lý phải hoàn thiện tiêu chuẩn, cơ chế khuyến khích và công cụ kiểm soát. Nhưng người tiêu dùng cũng phải thay đổi cách lựa chọn và sử dụng sản phẩm.