Tìm điểm cân bằng trong chính sách bảo hiểm thất nghiệp

“Phao cứu sinh” khi khó khăn

Bảo hiểm thất nghiệp được quy định trong Luật Việc làm, nhằm bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi bị mất việc, hỗ trợ học nghề, tìm kiếm việc làm. Ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm, Bộ Nội vụ đánh giá, sau hơn 15 năm triển khai chính sách, bảo hiểm thất nghiệp đã bao phủ ngày càng rộng và trở thành trụ cột quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội. Nếu như năm 2009 - năm đầu tiên thực hiện, cả nước chỉ có 5,9 triệu người tham gia thì đến cuối năm 2024, con số này đã đạt hơn 16 triệu người. Số người được thụ hưởng trợ cấp thất nghiệp cũng tăng tương ứng.

Anh Trịnh Hải Nam (30 tuổi) đã làm việc 5 năm tại một công ty may mặc ở tỉnh Bắc Ninh, do công ty thu hẹp sản xuất, anh là một trong số lao động bị mất việc làm, phải kết thúc hợp đồng lao động vào tháng 12/2024. Vì nghỉ việc vào thời điểm cuối năm nên anh khá lo lắng về thu nhập bị gián đoạn, nhất là có quá nhiều khoản phải chi tiêu trong dịp Tết. Sau khi được cơ quan Bảo hiểm xã hội (BHXH) chốt sổ xác nhận thời gian đóng BHXH và tập hợp đủ các giấy tờ liên quan, anh đã đến Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh để nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp. Nhờ có khoản tài chính này, anh đã giảm bớt áp lực tài chính đang phải đối mặt lúc này.

Cũng là lao động mới bị mất việc làm vừa qua, chị Bùi Thị Hạnh (35 tuổi, kế toán tại Hà Nội) vừa được nhận trợ cấp thất nghiệp giúp ổn định cuộc sống trước mắt, vừa được Trung tâm Dịch vụ việc làm TP. Hà Nội hỗ trợ học lại kỹ năng mềm như Excel nâng cao, kế toán doanh nghiệp theo chuẩn mới với mức học phí được hỗ trợ 100%. Kết thúc khoá học, chị Hạnh còn được giới thiệu phỏng vấn tại một số công ty đang tuyển dụng kế toán.

Với những hỗ trợ nhân văn, ưu việt với người lao động, bà Hồ Thị Kim Ngân, Phó trưởng Ban Quan hệ lao động (Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam) đánh giá, bảo hiểm thất nghiệp đã trở thành công cụ quan trọng trong chính sách an sinh xã hội của Việt Nam. Việc có trợ cấp thất nghiệp giúp người lao động thất nghiệp có nguồn thu nhập hàng tháng, hỗ trợ cho họ trang trải sinh hoạt, duy trì cuộc sống trước khi tìm việc mới, giảm áp lực kinh tế cho người lao động.

Tuy người lao động thất nghiệp được hưởng khoản trợ cấp bằng 60% tiền lương, song số tiền thực tế hưởng thì không cao. Với mức đóng bảo hiểm thất nghiệp 4 - 5 triệu đồng/tháng thì mức trợ cấp thất nghiệp nhận được khoảng 2 - 3 triệu/tháng, không thể trang trải được chi phí sinh hoạt.

Về điểm nghẽn nêu trên, ông Trần Tuấn Tú cho rằng, do mức đóng bảo hiểm thất nghiệp bị “cố định” trong luật khiến việc điều chỉnh theo thực tiễn gặp khó khăn. Ví dụ trong giai đoạn dịch bệnh Covid vừa qua, khi quỹ có kết dư lớn, người lao động và người sử dụng lao động gặp khó khăn, do quy định đóng cứng 1% nên khi muốn giảm mức đóng cho người sử dụng lao động, phải trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội để ban hành một nghị quyết. Tương tự, việc hỗ trợ tiền mặt từ kết dư của quỹ cũng phải trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, do chưa có quy định linh hoạt.

Trợ cấp thất nghiệp giúp giảm bớt áp lực tài chính khi khó khăn cho người lao động

Hài hòa giữa hỗ trợ và kiểm soát chi phí quỹ

Dự thảo Luật Việc làm (sửa đổi) đã được Chính phủ trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 8, dự kiến thông qua tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV. Trong đó, mức đóng được quy định theo hướng “tối đa 1%”, cho phép Chính phủ linh hoạt điều chỉnh theo tình hình kinh tế - xã hội, kết dư quỹ và điều kiện thực tiễn. Đây được xem là bước tiến lớn nhằm giảm chi phí vận hành cho doanh nghiệp trong bối cảnh nền kinh tế đang phục hồi. Chính sách bảo hiểm thất nghiệp cũng mở rộng cả về chiều sâu hỗ trợ, người lao động sau khi mất việc sẽ được tư vấn nghề nghiệp, giới thiệu việc làm miễn phí, đồng thời có thể tham gia các khóa học nâng cao kỹ năng, tay nghề phù hợp với xu hướng thị trường. Cùng với đó là mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm thất nghiệp, bao gồm cả người lao động có hợp đồng dưới 3 tháng hoặc những người có quan hệ lao động nhưng không thuộc nhóm ký hợp đồng lao động truyền thống. Những người này khi tham gia sẽ được thụ hưởng chính sách nếu không may rơi vào tình trạng mất việc làm, ông Trần Tuấn Tú thông tin.

Tuy nhiên, liên quan đến mức hưởng trợ cấp thất nghiệp, dự thảo Luật Việc làm (sửa đổi) tiếp tục đề xuất giữ nguyên quy định về mức hưởng trợ cấp. Bà Hồ Thị Kim Ngân cho rằng, việc sửa luật phải đảm bảo quyền lợi của người lao động, theo hướng tốt hơn, minh bạch hơn. Việc bù đắp phải đảm bảo một phần cuộc sống để họ có động lực, cơ hội quay lại thị trường.

Về phía cơ quan quản lý, ông Trần Tuấn Tú cho rằng, người lao động được hưởng trợ cấp bằng 60% bình quân tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp trong 6 tháng liền kề trước khi nghỉ việc, nhưng tối đa không quá 5 lần mức lương cơ sở hoặc lương tối thiểu vùng. Tỷ lệ này được cho là “không thấp”, nhưng do phần lớn người lao động chỉ đóng ở mức tối thiểu cộng phụ cấp (khoảng 6 triệu đồng/tháng), nên khoản thực nhận thường chỉ 3,4 triệu đồng/tháng. Mức trợ cấp hiện nay không đủ đảm bảo cuộc sống tối thiểu cho cả gia đình người lao động khi mất việc.

Tuy vậy, việc điều chỉnh tăng mức hưởng phải dựa trên nguyên tắc cân đối quỹ. Muốn tăng mức hưởng, buộc phải tăng mức đóng. Bên cạnh đó, chỉ người bị mất việc do nguyên nhân khách quan mới đủ điều kiện hưởng trợ cấp. Những người tự ý đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật sẽ không thuộc diện được hỗ trợ. Đây là điểm cân bằng giữa quyền lợi chính đáng của người lao động và trách nhiệm tài chính của quỹ, đại diện Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) khẳng định.