Trao quyền tự chủ để doanh nghiệp nhà nước cạnh tranh sòng phẳng

Doanh nghiệp nhà nước phải thực sự “mở đường” cho tăng trưởng

Tập trung nguồn lực cho lĩnh vực chiến lược

Nghị quyết 79 đã đặt ra yêu cầu mới đối với khu vực kinh tế nhà nước: không chỉ giữ vai trò “chủ đạo” theo nghĩa truyền thống, mà phải thực sự tiên phong, mở đường và dẫn dắt phát triển. Từ tư duy quản lý sang kiến tạo, từ dàn trải sang tập trung nguồn lực, doanh nghiệp nhà nước đang đứng trước một cuộc tái định vị mạnh mẽ để trở thành lực lượng nòng cốt trong các ngành chiến lược của nền kinh tế.

Ông Lê Quang Vũ, Ủy viên Hội đồng thành viên Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) cho biết, ông đặc biệt tâm đắc với định hướng “kinh tế nhà nước phải giữ vai trò tiên phong, mở đường, dẫn dắt phát triển” trong Nghị quyết 79. Theo ông Vũ, đây là quan điểm then chốt, khẳng định vị thế của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong những lĩnh vực hạ tầng và động lực tăng trưởng chiến lược.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tinh thần này, ông Vũ cho rằng yếu tố quyết định nằm ở năng lực nội tại. Doanh nghiệp nhà nước phải sở hữu năng lực thực chất về quản trị, tài chính, công nghệ và nhân sự, thay vì chỉ mang tính hình thức về vai trò. “Chỉ khi đủ nội lực, doanh nghiệp nhà nước mới có thể thực sự mở đường và tạo lực kéo cho toàn bộ nền kinh tế”, ông nhấn mạnh.

Thực tế, quá trình cơ cấu lại khu vực doanh nghiệp nhà nước thời gian qua đã cho thấy sự thay đổi rõ nét về tư duy. Ông Vũ Ngọc Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp (Bộ Xây dựng) cho biết, Bộ đã đẩy mạnh thoái vốn tại nhiều doanh nghiệp lớn như Tổng công ty Sông Đà, Lilama và nhiều đơn vị khác, theo tinh thần “những gì không phải trọng yếu thì để tư nhân làm”.

Chiến lược này bước đầu chứng minh hiệu quả. Việc rút vốn khỏi những lĩnh vực không cần nắm giữ đã tạo dư địa để doanh nghiệp tư nhân phát triển mạnh mẽ, làm chủ phần lớn các dự án đường cao tốc và sân bay trọng điểm.

Hiện nay, vốn Nhà nước được xác định chỉ tập trung vào các lĩnh vực liên quan an ninh, quốc phòng và công ích đặc thù mà khu vực tư nhân khó tham gia, như quản lý bay hay bảo đảm an toàn hàng hải.

Định hướng đến năm 2030, vai trò “mở đường, dẫn dắt” sẽ được thể hiện rõ hơn trong các lĩnh vực an sinh xã hội. Đơn cử, Tổng công ty Đầu tư phát triển nhà và đô thị (HUD) được giao nhiệm vụ tiên phong triển khai mục tiêu 1 triệu căn nhà ở xã hội, góp phần định hình mặt bằng giá hợp lý cho thị trường. Bên cạnh đó, Nhà nước cũng định hướng nắm giữ một số khâu then chốt trong chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng để bình ổn giá, tránh tình trạng biến động mạnh như thời gian qua.

Đáng chú ý, nguồn lực thu được từ thoái vốn ở các lĩnh vực không thiết yếu sẽ được tái đầu tư trở lại các mảng chiến lược, bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn Nhà nước.

Theo TS. Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế (Bộ Tài chính), Nghị quyết 79 đã đánh dấu sự thay đổi căn bản về vai trò doanh nghiệp nhà nước. Nếu trước đây khu vực này được giao nhiệm vụ chủ đạo trên diện rộng, thì nay tập trung vào một số ngành then chốt, giữ vai trò tiên phong, dẫn dắt. Điều này đòi hỏi cả cơ quan quản lý và bản thân doanh nghiệp phải điều chỉnh tư duy, vận hành theo cơ chế thị trường nhưng vẫn gắn với mục tiêu chiến lược quốc gia.

Nâng chuẩn quản trị để cạnh tranh sòng phẳng

Cùng với định hướng thu hẹp phạm vi đầu tư, Nghị quyết 79 cũng đặt ra những mục tiêu rất cụ thể đối với khu vực doanh nghiệp nhà nước. Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) cho biết, đến năm 2030, phấn đấu có khoảng 50 doanh nghiệp Nhà nước quy mô lớn nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất khu vực, trong đó có 1-3 doanh nghiệp lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Xa hơn, đến năm 2045, mục tiêu nâng lên khoảng 60 doanh nghiệp trong nhóm 500 khu vực và khoảng 5 doanh nghiệp trong nhóm 500 toàn cầu. Đây là những mục tiêu tham vọng, đòi hỏi sự chuyển biến mạnh mẽ về năng lực quản trị và hiệu quả kinh doanh.

Theo ông Lê Quang Vũ, để đạt được yêu cầu này, doanh nghiệp nhà nước cần chuyển từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”. Cơ chế chính sách phải trao quyền tự chủ nhiều hơn, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động về vốn, chuẩn bị đầu tư và ứng dụng công nghệ quản trị hiện đại. Trong bối cảnh áp lực tiến độ, chất lượng và chi phí dự án ngày càng cao, việc phân cấp, phân quyền rõ ràng và nâng cao năng lực điều hành là yếu tố then chốt.

Ông Vũ cũng kiến nghị thu hẹp lĩnh vực Nhà nước cần duy trì vốn, đẩy mạnh cổ phần hóa và sắp xếp lại doanh nghiệp, đồng thời hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm. Theo ông, nên mạnh dạn giao những nhiệm vụ lớn cho các doanh nghiệp nhà nước nòng cốt, đóng vai trò “xương sống” trong các ngành chiến lược.

Ở góc độ chính sách, GS, TS. Hoàng Văn Cường, Ủy ban Tài chính – Ngân sách của Quốc hội, nhấn mạnh khu vực nhà nước phải hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường. Khi đã dựa vào thị trường thì phải có cạnh tranh. Nếu không giải quyết tốt mối quan hệ giữa doanh nghiệp nhà nước và tư nhân, cạnh tranh có thể chuyển sang chiều hướng tiêu cực.

“Doanh nghiệp nhà nước nếu không đủ sức vươn lên thì khó có thể dẫn dắt”, ông Cường thẳng thắn.

Theo GS, TS. Hoàng Văn Cường, Nhà nước cần xác định rõ những lĩnh vực buộc phải nắm giữ vì liên quan đến chủ quyền và an ninh quốc gia như hàng không, hàng hải, hạ tầng chiến lược. Ngược lại, các lĩnh vực như năng lượng hay một số dịch vụ công nghiệp có thể mở rộng cho tư nhân tham gia. Việc phân định rạch ròi vai trò sẽ giúp tránh dàn trải nguồn lực và nâng cao hiệu quả đầu tư.

Quan trọng hơn, ngay trong khu vực nhà nước cũng phải xác định rõ nhiệm vụ từng doanh nghiệp, tập trung vốn có trọng tâm, trọng điểm, thay vì “cái gì cũng làm”.

Có thể thấy, tinh thần của Nghị quyết 79 không đơn thuần là giữ lại vai trò truyền thống cho doanh nghiệp nhà nước, mà là tái định vị để khu vực này thực sự trở thành lực lượng tiên phong. Khi nguồn lực được tập trung đúng chỗ, quản trị được nâng chuẩn và cơ chế được trao quyền đầy đủ, doanh nghiệp nhà nước mới có thể đóng vai trò “mở đường”, dẫn dắt nền kinh tế bước vào giai đoạn phát triển mới.