Ưu đãi thuế quan có đủ giữ nông sản Việt ở thị trường châu Âu?

EU tiếp tục áp dụng biện pháp kiểm soát tăng cường với bốn mặt hàng nông sản của Việt Nam với đậu bắp là 50%. Ảnh: TG

Lợi thế thuế quan không còn đủ

Thông tin tại hội nghị cập nhật các quy định về an toàn thực phẩm và kiểm dịch động, thực vật (SPS) trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA) và Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Vương quốc Anh và Bắc Ireland (UKVFTA) ngày 24/7, ông Ngô Hồng Phong, Cục trưởng Cục Chất lượng, Chế biến và Phát triển thị trường, Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho biết, các FTA mở ra cơ hội lớn cho nông sản, thực phẩm Việt Nam tại EU và Vương quốc Anh. Tuy nhiên, thị trường nhập khẩu ngày càng yêu cầu khắt khe về an toàn thực phẩm, kiểm dịch, truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn, bao bì, vùng nguyên liệu và cơ sở chế biến.

Ông Phong nhấn mạnh: “Đáp ứng các quy định SPS hiện không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững ngành nông nghiệp”.

Hiên nay, EU và Vương quốc Anh hiện là hai thị trường xuất khẩu quan trọng của nông, lâm, thủy sản Việt Nam. Theo số liệu năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sang châu Âu đạt khoảng 9,28 tỷ USD, chiếm khoảng 13% tổng kim ngạch toàn ngành, đứng thứ ba sau Trung Quốc và Hoa Kỳ. Quy mô này cho thấy dư địa lớn, đồng thời phản ánh yêu cầu phải bảo đảm khả năng đáp ứng tiêu chuẩn của các thị trường cao cấp.

Tuy nhiên, cùng với việc mở rộng thị trường, hiện nay các quy định SPS, giới hạn dư lượng tối đa, kiểm soát an toàn thực phẩm, kiểm dịch và Quy định chống mất rừng của EU liên tục được cập nhật.

Theo ông Phong, yêu cầu của EU đã mở rộng sang chuyển đổi số, minh bạch dữ liệu và phát triển bền vững. Doanh nghiệp thiếu hồ sơ đầy đủ trong chuỗi sản xuất, chế biến và xuất khẩu có thể bị gián đoạn thị trường.

Quy định về bao bì và chất thải bao bì của EU sẽ có hiệu lực từ ngày 12/8/2026; từ năm 2030, nhiều loại bao bì nhựa dùng một lần sẽ bị cấm lưu hành. Ảnh: TG

Không thể dùng một chuẩn cho mọi thị trường

Lưu ý về các hoạt chất có trong hàng hóa xuất khẩu, TS. Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho hay, trong sáu tháng đầu năm 2026, các thành viên WTO đã ban hành 601 thông báo về dự thảo hoặc biện pháp SPS có hiệu lực. Trong đó, EU có 74 thông báo, tăng so với 65 thông báo cùng kỳ năm trước, còn Vương quốc Anh có 15 thông báo, giảm từ 22 thông báo trong sáu tháng đầu năm 2025.

Theo ông Nam, EU tiếp tục hạ giới hạn dư lượng tối đa đối với nhiều hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật, có trường hợp xuống còn 0,01-0,05 mg/kg. Một số hoạt chất đã bị cấm tại Việt Nam như endosulfan tiếp tục nằm trong diện kiểm soát nghiêm ngặt, trong khi nhiều hoạt chất khác cũng được điều chỉnh theo hướng hạn chế hơn.

Vì vậy, doanh nghiệp vì thế không thể chỉ dựa vào danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng trong nước, mà phải đối chiếu yêu cầu MRL của EU đối với từng mặt hàng xuất khẩu.

Trong khi EU siết chặt nhiều mức dư lượng, Vương quốc Anh có xu hướng linh hoạt hơn đối với một số hoạt chất. Tuy nhiên, sự khác biệt này không tạo ra một tiêu chuẩn chung. Ngay trong EU, một số quốc gia như Pháp và Đức có thể ban hành yêu cầu cao hơn quy định của khối, khiến hàng hóa dù được phép nhập vào EU vẫn có thể gặp khó khi lưu thông tại từng quốc gia thành viên.

TS. Ngô Xuân Nam lưu ý: “Doanh nghiệp không thể mặc định rằng sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn EU thì sẽ đáp ứng tiêu chuẩn của Anh và ngược lại. Mỗi thị trường có quy định riêng, thậm chí ngay trong EU cũng bắt đầu xuất hiện sự khác biệt giữa các quốc gia thành viên”.

Theo Văn phòng SPS Việt Nam, EU tiếp tục áp dụng biện pháp kiểm soát tăng cường với bốn mặt hàng nông sản của Việt Nam.

Cụ thể, sầu riêng bị kiểm tra tại cửa khẩu với tần suất 20%, thanh long 30%, trong khi ớt và đậu bắp bị kiểm tra 50% và phải kèm chứng thư phân tích dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. So với trước đây, số mặt hàng bị kiểm soát đã giảm từ bảy xuống còn bốn, cho thấy chất lượng nông sản Việt Nam đã được cải thiện. Thanh long Việt Nam nhiều tháng liên tiếp không phát sinh lô hàng vi phạm và Văn phòng SPS Việt Nam đã kiến nghị EU xem xét giảm tần suất kiểm tra đối với mặt hàng này.

Bên cạnh dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, EU liên tục cập nhật danh mục sinh vật gây hại thuộc diện kiểm dịch. Một đối tượng kiểm dịch mới đã được ghi nhận trên cây có múi tại Đồng bằng sông Cửu Long, đòi hỏi các địa phương tăng cường giám sát vùng trồng. Với thực phẩm chế biến, doanh nghiệp phải chú ý quy định về ghi nhãn, thành phần phối trộn, chất gây dị ứng, vật liệu bao bì tiếp xúc với thực phẩm và nguyên liệu có nguồn gốc động vật.

Ông Nam dẫn chứng, trong sáu tháng đầu năm 2026 đã có doanh nghiệp Việt Nam bị EU thu hồi và tiêu hủy sản phẩm do sử dụng trứng trong thực phẩm xuất khẩu, trong khi EU chưa mở cửa nhập khẩu trứng gia cầm từ Việt Nam. Một số doanh nghiệp khác bị cảnh báo do bao bì không đáp ứng quy định an toàn thực phẩm. Các trường hợp này cho thấy rủi ro SPS không chỉ nằm ở sản phẩm chính mà còn có thể phát sinh từ nguyên liệu phối trộn hoặc vật liệu bao bì.

Đối với thủy sản, EU yêu cầu kiểm soát toàn bộ chuỗi theo nguyên tắc “từ trang trại đến bàn ăn”. Đến năm 2026, Việt Nam có 510 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào EU và 617 cơ sở đủ điều kiện xuất khẩu vào Vương quốc Anh. EU sử dụng chứng thư y tế điện tử TRACES NT, còn Vương quốc Anh áp dụng hệ thống BTOM. Các cảnh báo chủ yếu liên quan dư lượng kháng sinh, thuốc thú y, chất cấm, truy xuất nguồn gốc và “thẻ vàng” IUU.

Các chuyên gia nhấn mạnh thêm một thay đổi đáng chú ý khác là yêu cầu số hóa từ đầu năm 2028, hệ thống ELAN thuộc nền tảng TRACES sẽ được áp dụng đầy đủ để số hóa nhiều thủ tục chuyên ngành ngoài hải quan. Việc chuyển sang chứng nhận điện tử được kỳ vọng rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, tăng khả năng truy xuất và giảm gian lận thương mại, nhưng cũng yêu cầu doanh nghiệp chuẩn hóa dữ liệu trên toàn chuỗi.

Từ năm 2028, các nhà nhập khẩu EU sẽ phải thu thập dữ liệu phát thải carbon từ các nhà cung cấp ngoài khối. Quy định về bao bì và chất thải bao bì của EU sẽ có hiệu lực từ ngày 12/8/2026; từ năm 2030, nhiều loại bao bì nhựa dùng một lần sẽ bị cấm lưu hành. Một số quốc gia như Đức cũng yêu cầu doanh nghiệp xuất khẩu đăng ký bao bì và thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất.

Các chuyên gia cũng lưu ý, ưu đãi thuế quan chỉ tạo điều kiện ban đầu, khả năng giữ thị trường phụ thuộc vào năng lực quản trị. Doanh nghiệp phải chuyển từ xử lý sau cảnh báo sang kiểm soát rủi ro, quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, ghi nhãn, bao bì và dữ liệu. Khi tiêu chuẩn kỹ thuật, số hóa và phát triển bền vững trở thành “tấm vé thông hành”, năng lực thích ứng sẽ quyết định sức cạnh tranh của nông, thủy sản Việt Nam tại EU và Vương quốc Anh.