Doanh nghiệp Việt trước “hàng rào” tiêu chuẩn mới của EU

Rào cản kỹ thuật ngày càng đi sâu vào chuỗi sản xuất

Liên minh châu Âu (EU) đang trở thành một trong những thị trường quan trọng của hàng hóa Việt Nam nhờ quy mô nhập khẩu lớn, sức mua cao và những ưu đãi từ Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA).

Ảnh minh họa. AI

Sau hơn 5 năm EVFTA có hiệu lực, kim ngạch thương mại hai chiều Việt Nam - EU tăng từ 49,8 tỷ USD năm 2019 lên gần 74 tỷ USD vào cuối năm 2025. Thặng dư thương mại của Việt Nam với thị trường này đạt mức kỷ lục 38,6 tỷ USD.

Tuy nhiên, phía sau những con số tăng trưởng là yêu cầu ngày càng rõ ràng: để giữ được thị phần tại châu Âu, doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào lợi thế về giá hay ưu đãi thuế. Hàng hóa phải đáp ứng hệ thống tiêu chuẩn ngày càng khắt khe về chất lượng, môi trường, nguồn gốc và trách nhiệm pháp lý.

Một trong những thách thức lớn đối với hàng Việt tại EU là các quy định kỹ thuật đang chuyển từ kiểm soát sản phẩm cuối cùng sang yêu cầu doanh nghiệp chứng minh cả quá trình sản xuất và chuỗi cung ứng. Đối với nông sản, các tiêu chuẩn về dư lượng hóa chất, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc ngày càng nghiêm ngặt. Pháp đã siết nhập khẩu đối với một số nông sản từ nước thứ ba có dư lượng một số hoạt chất bảo vệ thực vật bị cấm tại EU. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp kiểm soát chặt chẽ từ vùng nguyên liệu đến chế biến và đóng gói.

Trong lĩnh vực bao bì, Quy định về bao bì và chất thải bao bì (PPWR) của EU đặt ra yêu cầu từ năm 2030, bao bì đưa ra thị trường EU phải đáp ứng các tiêu chí về khả năng tái chế theo quy định. Theo đó, bao bì không còn đơn thuần là lớp bảo vệ bên ngoài sản phẩm mà trở thành một tiêu chí về cạnh tranh và tuân thủ cần được tính đến ngay từ khâu thiết kế.

Đáng chú ý, Quy định chống mất rừng (EUDR), áp dụng đối với các nhóm hàng như cà phê, cao su, gỗ, đặt ra yêu cầu minh bạch hóa chuỗi cung ứng. Với những ngành hàng này, khả năng chứng minh nguồn nguyên liệu hợp pháp, không liên quan đến mất rừng trở thành một điều kiện quan trọng để tiếp cận thị trường.

Những thay đổi trên cho thấy rào cản thương mại tại châu Âu ngày càng gắn chặt với tiêu chuẩn xanh và phát triển bền vững. Nếu chỉ chuẩn bị hồ sơ khi hàng hóa sắp xuất khẩu, doanh nghiệp sẽ khó đáp ứng kịp các yêu cầu mới.

Theo ông Trần Phú Lữ, Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TPHCM, doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống kiểm soát chất lượng, đạt các chứng nhận an toàn thực phẩm như HACCP, ISO 22000, kiểm soát dư lượng hóa chất, đồng thời đầu tư chế biến sâu và sử dụng bao bì thân thiện với môi trường.

Không chỉ đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật, những yêu cầu mới còn đặt ra bài toán thay đổi mô hình sản xuất. Ông Lê Hoàng An, nhà sáng lập Công ty TNHH Anvan Dried Food, cho rằng ngành nông sản Việt Nam cần chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến sâu nhằm nâng cao giá trị kinh tế.

Theo ông An, công nghệ không thay thế giá trị tự nhiên của nông sản mà giúp bảo tồn và nâng tầm những giá trị đó. Việc kết hợp nguồn nguyên liệu bản địa với công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật tiên tiến có thể tạo ra những sản phẩm có khả năng cạnh tranh cao hơn trên thị trường quốc tế.

Không chỉ đáp ứng tiêu chuẩn, doanh nghiệp phải quản trị rủi ro

Bên cạnh các tiêu chuẩn kỹ thuật, doanh nghiệp Việt cần đặc biệt quan tâm đến chi phí và rủi ro khi mở rộng hoạt động tại EU.

Giá cước vận tải biển đến châu Âu tăng có thể tác động trực tiếp đến giá thành và sức cạnh tranh của hàng hóa. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động đặt chỗ sớm, ký hợp đồng vận chuyển dài hạn, đa dạng hóa tuyến đường và liên kết gom hàng để tối ưu chi phí logistics.

Ở góc độ pháp lý, ưu đãi thuế từ EVFTA cũng không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp được giảm nhẹ trách nhiệm khi tham gia thị trường. Theo Luật sư Chử Lan Phương, Công ty Luật CEVEN LAW, dù EVFTA tạo điều kiện để 99% dòng thuế về 0% trong giai đoạn 1-5 năm đầu, doanh nghiệp vẫn có thể đối mặt với tranh chấp thương mại nếu thiếu sự chuẩn bị đồng bộ.

Một trong những rủi ro được lưu ý là trao quyền phân phối độc quyền trên toàn lãnh thổ EU cho đối tác khi chưa đánh giá đầy đủ năng lực. Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp nên gắn quyền độc quyền với các chỉ tiêu cụ thể về hiệu quả, sản lượng đặt hàng tối thiểu và khả năng phát triển thị trường.

Việc lựa chọn đối tác cũng cần được thực hiện bài bản, từ thẩm định pháp nhân, chủ sở hữu, năng lực tài chính, mạng lưới khách hàng đến mức độ tuân thủ. Sau khi ký hợp đồng, doanh nghiệp cần duy trì cơ chế giám sát định kỳ, kiểm tra các chỉ tiêu cam kết và giữ quyền chấm dứt hợp đồng khi đối tác không đáp ứng yêu cầu.

Đặc biệt, hợp đồng thương mại không nên chỉ được xem là văn bản phân chia doanh thu. Trong bối cảnh thương mại xuyên biên giới ngày càng phức tạp, hợp đồng cần trở thành công cụ phân bổ trách nhiệm pháp lý, bao gồm trách nhiệm liên quan đến dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, quyền kiểm tra tuân thủ và bảo hiểm bồi thường.

Với hàng hóa xuất khẩu vào EU, sự chuẩn bị cũng cần bắt đầu ngay từ khâu thiết kế sản phẩm. Doanh nghiệp cần chú ý yêu cầu về bao bì, lựa chọn kênh phân phối, bảo hộ nhãn hiệu và kiểu dáng công nghiệp, đồng thời chủ động bố trí năng lực pháp lý phù hợp tại thị trường này.

Cơ hội tại EU vẫn rất lớn. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đạt hơn 70 tỷ USD và được dự kiến đạt 73-74 tỷ USD trong năm 2026.

Tuy nhiên, để biến cơ hội thành thị phần bền vững, doanh nghiệp Việt cần thay đổi cách tiếp cận thị trường châu Âu. Thay vì chờ đến khi phát sinh yêu cầu mới tìm cách đáp ứng, doanh nghiệp cần đưa các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, môi trường, công nghệ và quản trị pháp lý vào ngay từ đầu chuỗi sản xuất.

Khi những yêu cầu của EU được nhìn nhận không chỉ là “rào cản” mà còn là động lực nâng cấp sản phẩm, doanh nghiệp Việt sẽ có thêm cơ hội chuyển từ xuất khẩu dựa vào lợi thế chi phí sang cạnh tranh bằng chất lượng, giá trị và khả năng đáp ứng các chuẩn mực toàn cầu.