Xóa bù chéo giá điện: Minh bạch hóa đơn, tính đúng giá thực

Cải tiến biểu giá và tháo gỡ chi phí cho người tiêu dùng

Yếu tố sát sườn nhất và nhận được sự quan tâm cao từ phía người dân trong dự thảo lần này chính là những thay đổi lớn về cơ cấu tính giá điện. Trong nhiều năm qua, biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt bậc thang đã bộc lộ một số điểm chưa thực sự phù hợp với thực tế tiêu dùng ngày càng tăng của xã hội. Nhằm giảm bớt gánh nặng chi phí cho các hộ gia đình, đặc biệt là những hộ có đông thành viên, cơ quan quản lý đã tiếp thu ý kiến đóng góp để áp dụng cơ cấu biểu giá bán lẻ điện sinh hoạt mới.

Cụ thể, biểu giá sẽ được điều chỉnh giảm từ 6 bậc xuống còn 5 bậc, đồng thời nới rộng mức áp dụng của bậc 1 lên 100 kWh và căn chỉnh lại khoảng cách giữa các bậc tiếp theo. Sự tinh chỉnh này giúp người dân dễ dàng theo dõi, giám sát lượng điện tiêu thụ, đồng thời giảm thiểu những cú "sốc" tăng giá điện trong các tháng cao điểm nắng nóng.

Bên cạnh nhóm khách hàng sinh hoạt, dự thảo Luật cũng mang đến một "cú huých" quan trọng đối với cộng đồng doanh nghiệp, đặc biệt là ngành công nghiệp không khói. Cụ thể, dự thảo đã thể chế hóa chủ trương điều chỉnh cơ cấu biểu giá bán lẻ điện, cho phép khách hàng là các cơ sở lưu trú du lịch được áp dụng mức giá điện ngang bằng với giá điện sản xuất. Trước đây, các cơ sở này phải chịu mức giá điện kinh doanh dịch vụ khá cao, tạo ra rào cản lớn về chi phí vận hành. Việc đưa giá điện du lịch về bằng với giá sản xuất không chỉ tháo gỡ triệt để nút thắt tài chính tồn tại nhiều năm qua, mà còn tạo động lực lớn giúp các doanh nghiệp du lịch tối ưu hóa chi phí, nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh nền kinh tế đang phục hồi mạnh mẽ.

Một điểm nhấn mang tính đột phá khác trên bề mặt chính sách là việc cởi trói và khuyến khích mạnh mẽ phát triển điện mặt trời mái nhà phục vụ mục đích tự sản tự tiêu. Dự thảo Luật thực hiện cơ chế phân cấp, phân quyền vô cùng mạnh mẽ cho các địa phương. Theo đó, căn cứ vào khả năng kỹ thuật, điều kiện kinh tế và khả năng cân đối ngân sách trong từng thời kỳ, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm xây dựng hồ sơ để Hội đồng nhân dân cùng cấp xem xét, ban hành các chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp cho hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ điện.

Song song với hỗ trợ tài chính, các địa phương cũng sẽ cung cấp các hỗ trợ kỹ thuật về thiết kế, giải pháp chịu lực công trình và phòng cháy, chữa cháy. Đặc biệt, một tín hiệu rất đáng chú ý là Bộ Công Thương đã tiếp thu ý kiến để đề xuất tăng tỷ lệ sản lượng điện mặt trời mái nhà dư thừa được phép bán lên lưới điện quốc gia từ mức 20% lên tới 50%. Động thái này không chỉ khuyến khích người dân tham gia vào quá trình chuyển dịch năng lượng xanh mà còn mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp, thiết thực cho những hộ gia đình sẵn sàng đầu tư vào hệ thống này.

Xóa bỏ bù chéo và áp dụng giá điện đa thành phần

Nếu những thay đổi về bậc thang giá điện hay ưu đãi cho năng lượng mặt trời là những yếu tố hiển hiện trực tiếp, thì nền tảng thực sự giúp ngành điện vận hành bền vững lại nằm ở việc bóc tách và tái cấu trúc cơ chế định giá cốt lõi.

Trong một thời gian dài, thị trường điện Việt Nam duy trì cơ chế bù chéo giá điện, nơi một nhóm khách hàng (thường là sản xuất, kinh doanh) phải gánh đỡ một phần chi phí cho các nhóm khách hàng khác. Điều này dẫn đến việc giá điện không phản ánh đúng tín hiệu của thị trường và chi phí cung ứng thực tế. Nhằm giải quyết triệt để vấn đề này, dự thảo Luật đã luật hóa nguyên tắc thực hiện cơ cấu biểu giá bán lẻ điện hợp lý, giảm dần và tiến tới xóa bỏ hoàn toàn tình trạng bù chéo giá điện giữa các nhóm khách hàng chưa tham gia thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Sự thay đổi này hướng tới một môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng: đối tượng nào sử dụng điện nhiều, gây ra chi phí cung ứng cao cho hệ thống sẽ phải trả đúng, trả đủ giá trị thực tế.

Cùng với việc xóa bỏ bù chéo, dự thảo Luật mở đường cho một bước tiến mang tính cách mạng trong phương pháp định giá: áp dụng cơ chế giá bán lẻ điện nhiều thành phần. Theo đó, Bộ Công Thương sẽ xây dựng lộ trình cải tiến cơ cấu biểu giá bán lẻ điện, bao gồm giá điện có tối thiểu 02 thành phần (như giá công suất và giá điện năng) để áp dụng cho các nhóm khách hàng khi điều kiện kỹ thuật cho phép. Việc đưa vào áp dụng "Giá điện 2 thành phần" sẽ làm thay đổi hoàn toàn tư duy và phương pháp tính tiền điện đối với các khách hàng tiêu thụ điện lớn trong tương lai. Cơ chế này sẽ phát ra tín hiệu chuẩn xác về chi phí hệ thống, buộc các doanh nghiệp phải tối ưu hóa biểu đồ phụ tải, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, từ đó giúp toàn xã hội giảm bớt áp lực phải đầu tư thêm các công trình nguồn và lưới điện mới chỉ để đáp ứng nhu cầu trong các giờ cao điểm.

Đột phá từ cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA)

Tiến sâu hơn vào cấu trúc vận hành của thị trường năng lượng mới, dự thảo Luật đã giải quyết một trong những "điểm nghẽn" được cộng đồng doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) và các tập đoàn xuất khẩu đặc biệt quan tâm: Cơ chế Mua bán điện trực tiếp (DPPA).

Dự thảo Luật sửa đổi đã chính thức làm rõ và mở rộng không gian áp dụng của cơ chế DPPA. Theo quy định mới, không chỉ các khách hàng sử dụng điện lớn hoạt động đơn lẻ, mà cả các đơn vị bán lẻ điện tại các mô hình khu, cụm công nghiệp, khu chế xuất, khu kinh tế, khu công nghệ cao cũng được phép tham gia mua bán điện trực tiếp với các đơn vị phát điện từ năng lượng tái tạo.

Sự mở rộng này mang ý nghĩa chiến lược to lớn. Trong bối cảnh các chuỗi cung ứng toàn cầu đang áp dụng các hàng rào thuế quan carbon và tiêu chuẩn môi trường khắt khe, việc tiếp cận nguồn năng lượng sạch là yếu tố sống còn để hàng hóa Việt Nam duy trì sức cạnh tranh. Bằng cách cho phép các đơn vị bán lẻ tại khu, cụm công nghiệp tham gia DPPA, hàng nghìn doanh nghiệp sản xuất vừa và nhỏ nằm trong các khu vực này sẽ dễ dàng tiếp cận được nguồn "điện xanh". Quá trình này giúp các doanh nghiệp chứng minh được tỷ lệ sử dụng năng lượng tái tạo, đáp ứng hoàn hảo các tiêu chuẩn xuất khẩu quốc tế khắt khe, đồng thời gia tăng sức hấp dẫn của môi trường đầu tư Việt Nam đối với dòng vốn FDI chất lượng cao. Giá mua bán điện trong các hợp đồng theo cơ chế DPPA thông qua lưới điện kết nối riêng hoặc hợp đồng kỳ hạn qua lưới quốc gia sẽ do bên bán và bên mua hoàn toàn tự do đàm phán, thỏa thuận, tạo lập một thị trường giao dịch sòng phẳng và linh hoạt.