Xuất khẩu cá tra vượt sóng và bài toán “đổi trục” cho năm 2026

Điểm sáng rõ nhất của cá tra Việt Nam năm 2025 là đà tăng tổng thể vẫn được duy trì. Con số gần 2,2 tỷ USD không chỉ là một “mốc” kim ngạch mà còn cho thấy khả năng thích nghi của chuỗi sản xuất - chế biến - xuất khẩu trước những thay đổi về nhu cầu, rào cản thương mại và mặt bằng chi phí. Đáng chú ý, riêng tháng 12/2025, xuất khẩu đạt 200 triệu USD, tăng 10% so với cùng kỳ.

Bước sang năm 2026, triển vọng xuất khẩu cá tra được dự báo vẫn chịu nhiều sức ép

Nhìn vào từng thị trường, Trung Quốc tiếp tục là đầu tàu về quy mô, đồng thời có sự tăng trưởng đáng kể ở tháng cuối năm. Tháng 12/2025, xuất khẩu cá tra sang Trung Quốc đạt 60 triệu USD, tăng 25%, chiếm gần 30% tổng kim ngạch tháng; cả năm 2025 đạt gần 560 triệu USD, tăng 2% so với 2024. Tốc độ tăng cả năm không quá lớn, nhưng mức bật mạnh vào tháng 12 cho thấy thị trường này có thể “tăng tốc” vào các thời điểm nhu cầu cao. Với doanh nghiệp, đây là cơ hội nhưng cũng là lời nhắc: Trung Quốc hấp thụ tốt, song biên độ biến động theo mùa và theo chính sách nhập khẩu có thể khiến đơn hàng thay đổi nhanh.

Ở chiều ngược lại, Mỹ là mảng màu trầm của năm 2025. Tháng 12/2025, kim ngạch sang Mỹ đạt 17 triệu USD, giảm 37% so với cùng kỳ; cả năm đạt 325 triệu USD, giảm gần 6%. Nguyên nhân được ghi nhận gồm ảnh hưởng từ mức thuế đối ứng khoảng 20% và lượng tồn kho cao, khiến nhu cầu chưa có dấu hiệu phục hồi. Điều này tác động trực diện đến chiến lược của doanh nghiệp: khi lợi thế giá bị bào mòn và hàng tồn tại kênh phân phối còn lớn, việc “đẩy bằng mọi giá” sang Mỹ có thể làm giảm hiệu quả, thậm chí tăng rủi ro về công nợ và biên lợi nhuận.

Với EU, tháng 12/2025 đạt 16 triệu USD, tăng 2%; nhưng cả năm 2025 đạt 175 triệu USD, giảm nhẹ 1%. Đây là tín hiệu vừa tích cực vừa thận trọng: cải thiện vào tháng cuối năm cho thấy nhu cầu có thể nhích lên, nhưng tính ổn định dài hạn vẫn chịu tác động bởi xu hướng tiêu dùng tiết kiệm, các tiêu chuẩn chất lượng - bền vững ngày càng chặt và áp lực cạnh tranh từ các nguồn cung khác.

Một điểm nhấn đặc biệt của 2025 là Brazil - thị trường tăng trưởng nhanh bậc nhất. Cả năm 2025, xuất khẩu cá tra sang Brazil đạt 176 triệu USD, tăng mạnh 36%; riêng tháng 12 đạt 18 triệu USD, tăng 65%. Đà bứt tốc này cho thấy cơ hội rõ ràng ở nhóm thị trường Nam Mỹ, nơi nhu cầu với sản phẩm cá thịt trắng, giá hợp lý đang mở rộng. Tuy vậy, Brazil hiện vẫn chủ yếu nhập phi lê đông lạnh, đồng nghĩa dư địa tăng giá trị còn lớn nếu doanh nghiệp phát triển thêm sản phẩm chế biến và đa dạng quy cách.

Bên cạnh các thị trường đơn lẻ, nhóm CPTPP được ghi nhận có mức tăng đáng kể. Tháng 12/2025, khối CPTPP tăng 30% so với cùng kỳ; cả năm 2025 tăng 34%, đạt 367 triệu USD. Trong khối này, một số thị trường đóng góp nổi bật gồm Mexico 77 triệu USD, Anh 60 triệu USD, Columbia 56 triệu USD; Nhật Bản cũng tăng mạnh trong tháng 12. Đây là gợi ý quan trọng cho chiến lược 2026: Khi một thị trường lớn gặp khó, việc mở rộng “rổ thị trường” trong các hiệp định thương mại có thể giúp giảm sốc và phân tán rủi ro.

Ở khu vực gần, ASEAN đạt 203 triệu USD, tăng 20%; Trung Đông đạt 176 triệu USD, tăng 19%. Đây đều là các vùng có khả năng tăng trưởng tốt nhờ lợi thế khoảng cách, chi phí logistics và mức độ phù hợp của cá tra với nhu cầu tiêu dùng đại chúng. Sự cải thiện ở các khu vực này cho thấy doanh nghiệp hoàn toàn có thể “đổi trục” nhanh hơn sang các thị trường đang lên, thay vì phụ thuộc quá lớn vào một vài thị trường truyền thống.

Về cơ cấu sản phẩm, năm 2025 tiếp tục cho thấy phi lê cá tra (mã HS0304) là “xương sống”, đạt gần 1,8 tỷ USD, tăng 9% và chiếm tỷ trọng lớn nhất. Nhóm cá tra tươi/đông lạnh/khô (HS03 trừ HS0304) đạt 377 triệu USD, giảm 0,7%; trong khi sản phẩm cá tra chế biến, giá trị gia tăng (mã HS16) đạt gần 51 triệu USD, tăng 8% nhưng tỷ trọng còn khiêm tốn. Nói cách khác, ngành tăng trưởng tốt nhưng vẫn dựa chủ yếu vào mặt hàng truyền thống, trong khi “phần giá trị cộng thêm” chưa bứt lên tương xứng với tiềm năng.

2026: “Chìa khóa” chế biến sâu

Bước sang năm 2026, triển vọng xuất khẩu cá tra được dự báo vẫn chịu nhiều sức ép, đặc biệt từ mức thuế đối ứng khoảng 20% ở Mỹ, khiến cá tra Việt Nam giảm lợi thế cạnh tranh về giá. Dữ liệu sụt giảm trong tháng 12/2025 được xem như tín hiệu cho thấy xu hướng này khó sớm đảo chiều. Vì vậy, hướng đi “an toàn” nhất không phải là chờ thị trường Mỹ phục hồi, mà là tăng tốc mở rộng sang các thị trường khác có dư địa tăng trưởng rõ hơn.

Từ bức tranh 2025, theo các chuyên gia, có thể thấy ba “trục” thị trường đáng ưu tiên: CPTPP, ASEAN và Trung Đông. Đây là nhóm vừa có tăng trưởng, vừa tạo ra sự cân bằng rủi ro. CPTPP có lợi thế về khuôn khổ thương mại và khả năng đa dạng hóa phân khúc; ASEAN thuận lợi về logistics và thói quen tiêu dùng; Trung Đông có nhu cầu ổn định và có thể hấp thụ những dòng sản phẩm phù hợp khẩu vị khu vực. Khi được tổ chức bài bản, chiến lược theo cụm thị trường sẽ giúp doanh nghiệp tránh phụ thuộc vào một điểm rơi nhu cầu đơn lẻ.

Trong khi đó, câu chuyện Brazil là tín hiệu tích cực nhưng cũng đặt yêu cầu nâng cấp. Tăng trưởng mạnh cho thấy “đầu ra” tốt, nhưng nếu chỉ xoay quanh phi lê đông lạnh, giá trị gia tăng sẽ bị giới hạn. Năm 2026 có thể là thời điểm phù hợp để doanh nghiệp thử nghiệm sản phẩm theo nhu cầu bản địa: đa dạng quy cách cắt, tăng tiện lợi (ready-to-cook), hoặc phát triển các dòng chế biến để mở rộng kênh bán lẻ.

Một “chìa khóa” lớn được nhấn mạnh là đầu tư chế biến sâu và đa dạng hóa sản phẩm. Dù nhóm HS16 đã tăng 8% trong năm 2025, quy mô gần 51 triệu USD vẫn khá nhỏ so với tổng kim ngạch gần 2,2 tỷ USD. Điều đó nghĩa là dư địa tăng trưởng còn rất lớn nếu ngành chuyển dịch từ “bán nguyên liệu” sang “bán giải pháp tiêu dùng”: sản phẩm chế biến, đóng gói tiện lợi, phù hợp xu hướng ăn nhanh, ăn lành mạnh và truy xuất nguồn gốc. Giá trị gia tăng không chỉ giúp tăng doanh thu; quan trọng hơn, nó giúp doanh nghiệp giảm lệ thuộc vào cuộc đua giá ở phân khúc phi lê đông lạnh.

Đi cùng chế biến sâu là yêu cầu về chuẩn hóa và bền vững. Khi thị trường quốc tế ngày càng khắt khe, việc duy trì và mở rộng các chứng nhận bền vững không còn là “điểm cộng”, mà trở thành điều kiện để giữ thị phần và tăng giá bán. Ở nhiều thị trường, chứng nhận và tiêu chuẩn là “giấy thông hành” để vào chuỗi siêu thị, nhà hàng và các nhà nhập khẩu lớn. Vì vậy, nâng chất sản phẩm không thể chỉ dừng ở dây chuyền nhà máy; nó cần bắt đầu từ vùng nuôi, con giống, thức ăn, quản lý chất lượng và truy xuất.

Tựu trung, năm 2026 sẽ là năm ngành cá tra cần một chiến lược mang tính “phòng thủ chủ động”: Thứ nhất, giảm rủi ro bằng cách mở rộng thị trường thay vì phụ thuộc một vài điểm đến lớn; Thứ hai, tăng giá trị bằng chế biến sâu, đa dạng sản phẩm, phát triển nhóm hàng GTGT; Thứ ba, tăng sức cạnh tranh bằng chuẩn hóa chất lượng và chứng nhận bền vững để đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao.

Nếu 2025 chứng minh cá tra Việt Nam có thể tăng trưởng trong biến động, thì 2026 sẽ là phép thử về năng lực tái cấu trúc: Chuyển dịch thị trường, chuyển dịch sản phẩm và chuyển dịch cách tiếp cận người tiêu dùng toàn cầu. Làm được điều đó, ngành cá tra không chỉ giữ nhịp tăng trưởng, mà còn có thể bước sang giai đoạn tăng trưởng “chất” hơn, bền hơn và có biên lợi nhuận tốt hơn.