AI và cuộc tái định hình báo chí: Công nghệ là động lực, con người là người cầm lái

Ông Lê Quốc Minh phát biểu tại phiên khai mạc Diễn đàn Báo chí toàn quốc lần thứ III

Sự thay đổi hành vi công chúng

Trong khuôn khổ Hội Báo toàn quốc 2026 diễn ra tại Hải Phòng, chiều 19/6, tại phiên khai mạc Diễn đàn Báo chí toàn quốc lần thứ III, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam đã chia sẻ nhiều đánh giá đáng chú ý về những cơ hội, thách thức mà báo chí Việt Nam đang đối mặt trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo ông Lê Quốc Minh, báo chí thế giới nói chung và báo chí Việt Nam nói riêng đang bước vào giai đoạn chuyển đổi sâu sắc chưa từng có. Nếu trước đây các công cụ tìm kiếm như Google hay Cốc Cốc mang lại phần lớn lượng truy cập cho các cơ quan báo chí thì nay trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi căn bản cách thức công chúng tiếp cận thông tin.

Người dùng hiện chỉ cần đặt câu hỏi cho các hệ thống AI và nhận được câu trả lời trực tiếp mà không cần truy cập vào các đường dẫn báo chí như trước. Xu hướng này, được gọi là “Zero Click”, đang tạo ra những tác động rất lớn đối với hoạt động của các tòa soạn.

Kết quả khảo sát do Hội Nhà báo Việt Nam thực hiện cho thấy khoảng hai phần ba cơ quan báo chí ghi nhận mức độ ảnh hưởng từ trung bình đến rất lớn bởi hiện tượng này. Khi lượng truy cập giảm, nguồn thu quảng cáo điện tử - một trong những trụ cột kinh tế quan trọng của báo chí số - cũng suy giảm đáng kể.

Không chỉ đối mặt với xu hướng “Zero Click”, báo chí còn chịu áp lực ngày càng lớn từ các nền tảng mạng xã hội. Dù nội dung được lan tỏa rộng rãi, dữ liệu người dùng lại thuộc về các nền tảng công nghệ. Các thuật toán có thể thay đổi bất cứ lúc nào, khiến các cơ quan báo chí luôn ở thế bị động.

Theo ông Lê Quốc Minh, nhiều cơ quan báo chí trên thế giới hiện đang lựa chọn quay trở lại xây dựng “ngôi nhà riêng”, phát triển các nền tảng độc lập, làm chủ dữ liệu độc giả và giảm dần sự lệ thuộc vào các nền tảng xuyên biên giới. Đây được xem là hướng đi quan trọng để bảo đảm sự phát triển bền vững trong tương lai.

Ông Lê Quốc Minh cho biết, AI đang tạo ra bước nhảy vọt về năng suất lao động. Những công việc trước đây phải mất hàng tháng hoặc hàng năm để hoàn thành thì nay được rút ngắn xuống chỉ còn vài ngày, thậm chí vài giờ.

Tại Báo Nhân Dân, nếu như trước đây việc xây dựng một phiên bản báo điện tử bằng ngôn ngữ mới thường mất từ 6 tháng đến một năm thì nay, với sự hỗ trợ của AI, phiên bản tiếng Hàn được hoàn thành trong vòng một tháng, còn phiên bản tiếng Nhật chỉ mất hai ngày để đưa vào vận hành.

AI cũng đang hỗ trợ hiệu quả các khâu gỡ băng phỏng vấn, dịch thuật, tóm tắt văn bản, tạo phụ đề tự động và kiểm tra ngữ pháp. Nhờ đó, nhà báo có thêm thời gian để tập trung vào những công việc mang tính sáng tạo, điều tra và phân tích chuyên sâu.

Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích rõ rệt, AI cũng đặt ra nhiều nguy cơ mới. Trên thế giới đã xuất hiện các website vận hành hoàn toàn bằng AI, có khả năng sản xuất khối lượng nội dung khổng lồ mà không cần sự tham gia của con người.

Đáng lo ngại hơn, công nghệ này có thể bị lợi dụng để phát tán tin giả, tạo ra các chiến dịch truyền thông giả mạo và thao túng dư luận trên quy mô lớn. Nhiều hoạt động tương tác trên môi trường số hiện nay như bình luận, chia sẻ hay bày tỏ quan điểm đã được tự động hóa bởi các hệ thống máy tính.

Một vấn đề khác là bản quyền nội dung. Nhiều hệ thống AI đang tự động thu thập dữ liệu báo chí để phục vụ huấn luyện mô hình mà chưa có cơ chế bảo vệ đầy đủ quyền sở hữu trí tuệ cho các đơn vị sản xuất nội dung.

Theo Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, làm chủ công nghệ không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn liên quan trực tiếp đến chủ quyền dữ liệu, bản sắc văn hóa và an ninh thông tin quốc gia.

Xây dựng tòa soạn dữ liệu

Trước những thay đổi mạnh mẽ của môi trường truyền thông, ông Lê Quốc Minh cho rằng báo chí không thể tiếp tục vận hành theo mô hình truyền thống mà cần chuyển đổi toàn diện sang mô hình tòa soạn số.

Một trong những xu hướng nổi bật hiện nay là “nội dung lỏng” (liquid content), “nội dung thích ứng” (adaptive content) và “đa phương thức” (multimodal content). Nếu trước đây một tác phẩm báo chí chỉ tồn tại dưới một hình thức cố định thì nay cùng một nội dung có thể được chuyển hóa thành bài viết, podcast, video, đồ họa dữ liệu hoặc các sản phẩm tương tác khác để phù hợp với từng nhóm công chúng.

Theo đó, nội dung không còn được sản xuất theo dạng nguyên khối mà sẽ được phân tách thành các đơn vị dữ liệu nhỏ, gắn thẻ thông tin (metadata) và lưu trữ có cấu trúc. Cách làm này giúp các cơ quan báo chí có thể tái sử dụng nguồn tư liệu trong nhiều năm, biến nội dung thành tài sản số có giá trị lâu dài.

Ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh, dữ liệu sẽ trở thành nguồn lực chiến lược giúp báo chí tạo ra sự khác biệt trước mạng xã hội và các nền tảng công nghệ. Những bộ hồ sơ dữ liệu chuyên sâu về chính trị, kinh tế, doanh nghiệp, thương hiệu quốc gia, sản phẩm OCOP hay các sự kiện lớn sẽ là tài sản quý giá của các cơ quan báo chí trong tương lai.

Song song với quá trình chuyển đổi công nghệ là sự thay đổi về cơ cấu nhân sự. Tòa soạn hiện đại không chỉ cần phóng viên và biên tập viên mà còn cần các nhà khoa học dữ liệu, lập trình viên, chuyên gia phát triển sản phẩm số, biên tập viên AI, chuyên gia trực quan hóa dữ liệu và chuyên gia mạng xã hội.

Theo khảo sát quốc tế được dẫn lại tại diễn đàn, nhiều cơ quan báo chí lớn trên thế giới hiện có tỷ lệ nhân sự công nghệ rất cao, thậm chí cứ hai phóng viên lại có một lập trình viên tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất nội dung.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là đào tạo nguồn nhân lực. Kết quả khảo sát cho thấy 61% tòa soạn chưa có chương trình đào tạo AI bài bản. Trước thực tế đó, Hội Nhà báo Việt Nam đã đào tạo khoảng 2.500 nhà báo về AI trong năm qua và đặt mục tiêu nâng lên khoảng 7.000 người trong năm nay, hướng tới tối thiểu 10.000 nhà báo được trang bị kỹ năng ứng dụng AI trong thời gian tới.

Theo ông Lê Quốc Minh, báo chí cũng cần thay đổi cách tiếp cận công chúng. Thay vì chạy theo số lượng lượt xem (pageview), các tòa soạn cần tập trung vào khả năng giữ chân độc giả và xây dựng cộng đồng người đọc trung thành.

Thống kê cho thấy khoảng 80% người dùng thuộc nhóm “fly-by”, chỉ ghé qua nội dung rồi rời đi. Trong khi đó, khoảng 20% độc giả trung thành mới là nhóm tạo ra giá trị bền vững và quyết định tương lai của cơ quan báo chí.

Nhiều tòa soạn trên thế giới hiện đã sử dụng AI để phân tích hành vi, sở thích và nhu cầu thông tin của công chúng. Thậm chí, tại một số cơ quan báo chí ở Đức, AI còn tham gia hỗ trợ đề xuất đề tài dựa trên dữ liệu người dùng.

Theo ông Lê Quốc Minh, báo chí không thể cạnh tranh với mạng xã hội bằng tốc độ đơn thuần. Con đường phát triển bền vững là tập trung vào những giá trị mà AI khó có thể thay thế như điều tra, phân tích chuyên sâu, kiểm chứng thông tin, kể chuyện sáng tạo và xây dựng niềm tin xã hội.

“AI có thể là động cơ, nhưng con người phải là người cầm lái”, ông Lê Quốc Minh khẳng định.