Báo chí trong kỷ nguyên số

AI - công cụ thiết yếu

Điển hình The Washington Post đã sử dụng công cụ Heliograf để quét phương tiện truyền thông xã hội, tin tức và các nguồn khác nhằm tìm tin nóng, rồi sử dụng thuật toán machine learning (học máy) để viết bài trong thời gian thực. Trong các sự kiện lớn như Olympic hoặc bầu cử tổng thống, Heliograf giúp sản xuất hàng trăm bản tin mỗi ngày, đảm bảo cập nhật liên tục mà không cần sự can thiệp trực tiếp từ con người. Tương tự, Reuters cũng phát triển công cụ Lynx Insight nhằm phân tích dữ liệu và gợi ý ý tưởng bài viết cho các phóng viên. Nhờ đó, các nhà báo có thể tiếp cận thông tin một cách hiệu quả hơn, đồng thời tạo ra những bài viết phù hợp với thị hiếu người đọc. The New York Times sử dụng AI để cá nhân hóa nội dung, đưa ra các gợi ý bài viết phù hợp dựa trên sở thích và hành vi đọc của từng độc giả. Điều này giúp tăng trải nghiệm người dùng và giữ chân độc giả lâu hơn trên nền tảng của mình.

Tại Anh, hãng BBC sử dụng Juicer - một công cụ AI để tổng hợp và trích xuất thông tin từ hơn 850 nguồn tin tức trên toàn cầu. Hãng Reuters ứng dụng News Tracer - phần mềm có khả năng xử lý 700 ký hiệu để theo dõi các thông tin nóng trên truyền thông xã hội. Đặc biệt là các nền tảng AI tạo sinh (GenAI) có thể hỗ trợ nhiều tác vụ biên tập, sửa lỗi chính tả, tạo văn bản. Thậm chí có thể điều chỉnh nội dung theo văn phong của từng ấn phẩm. AI nhận diện xu hướng và dự đoán hành vi độc giả, tìm kiếm thông tin, đến tối ưu hóa nội dung cho các nền tảng số. Nhờ đó, các nhà báo có thể dành nhiều thời gian cho việc sáng tạo, phân tích và khai thác những câu chuyện có giá trị lớn hơn.

Các tờ báo lớn của Việt Nam cũng hòa mình vào “dòng chảy AI”. Báo VnExpress sản xuất podcast, tin tổng hợp, lọc bình luận của độc giả, kiểm tra từ khóa trong bài viết. Báo Thanh niên sử dụng AI hỗ trợ sắp bài tự động trên trang chủ, gợi ý tin liên quan dựa theo hành vi của độc giả. Báo Nhân dân sử dụng Chartbeat để đo lường độc giả theo thời gian thực và tự động đề xuất nội dung tương thích cho độc giả mang tính cá nhân hóa. Báo điện tử VietnamPlus của Thông tấn xã Việt Nam đã ứng dụng công cụ Wochit để sản xuất các video ngắn, sử dụng AI để tăng lưu lượng người dùng, cá nhân hóa đến từng bạn đọc với nhu cầu khác nhau, gợi ý các nội dung yêu thích của người đọc theo dạng Thư tòa soạn…

Rõ ràng, AI đang xâm nhập mạnh mẽ vào hoạt động báo chí thế giới cũng như Việt Nam. Việc ứng dụng AI vào báo chí đã đem lại nhiều cải tiến, nâng cao chất lượng, nội dung và phục vụ tốt hơn nhu cầu của công chúng. Đặc biệt, trong công việc sáng tạo nội dung, AI có thể hỗ trợ nhà báo trong một số công việc có tính chuyên môn như làm video, đồ họa, thu thập, phân tích dữ liệu, tập hợp dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau, mang đến cách tiếp cận rộng, đa chiều. Việc triển khai thành công AI giúp các tòa soạn tiết kiệm thời gian và chi phí, đồng thời tập trung nguồn lực cho những nội dung chuyên sâu hơn. Theo Báo cáo Triển vọng năm 2025 của Hiệp hội Báo chí và các nhà xuất bản tin tức thế giới (WAN-IFRA), với sự bùng nổ của AI, các cơ quan báo chí trên thế giới đang tìm cách tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung và nâng cao trải nghiệm người dùng.

Với sự bùng nổ trí tuệ nhân tạo, các cơ quan báo chí trên thế giới đang tìm cách tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung và nâng cao trải nghiệm người dùng

Trợ thủ hay đối thủ của nhà báo?

Với khả năng xử lý dữ liệu vượt trội, AI mang lại nhiều cơ hội mới nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức không nhỏ. Liệu AI sẽ là cánh tay đắc lực hỗ trợ các nhà báo hay sẽ thay thế họ hoàn toàn? Điều này không phải không có lý do. Từ những báo cáo tự động trong lĩnh vực tài chính, thể thao hay thời tiết cho đến việc cá nhân hóa nội dung theo nhu cầu người đọc, AI đã chứng minh được khả năng làm việc nhanh chóng và chính xác. Các bài báo ngắn, mang tính chất thông tin nhanh như kết quả trận đấu bóng đá hay báo cáo doanh thu thường được AI xử lý chỉ trong vài giây.

Tuy nhiên, dù thông minh đến đâu, AI cũng chỉ là sản phẩm của con người, được lập trình để thực hiện các nhiệm vụ cụ thể. Nó thiếu đi những yếu tố cốt lõi làm nên giá trị của nghề báo, như cảm xúc, sự nhạy bén với bối cảnh xã hội và khả năng sáng tạo không giới hạn. AI không thể hiểu sâu sắc các vấn đề văn hóa, chính trị hay đạo đức xã hội. Nó cũng không thể kể những câu chuyện chạm đến trái tim độc giả hay truyền tải thông điệp mang tính nhân văn cao cả. Những bài viết điều tra mang tính đột phá hay những câu chuyện truyền cảm hứng vẫn là lĩnh vực mà con người nắm giữ lợi thế tuyệt đối. Chính những yếu tố này làm nên sự khác biệt của báo chí, giúp nghề này không bị hòa lẫn vào sự đồng nhất của các sản phẩm công nghệ. Theo các chuyên gia, có 2 thứ AI không có được là sáng tạo và cảm xúc.

Mặt khác, bên cạnh những mặt tích cực mà AI đem lại cho hoạt động báo chí, cũng cần quan tâm đến các thách thức, hạn chế do việc ứng dụng AI tạo ra. Một trong những thách thức lớn nhất mà AI mang đến là việc tạo ra và lan truyền tin giả (fake news) hoặc bóp méo sự thật. Các công nghệ như Deepfake và AI-generated text (GPT) có thể tạo ra nội dung giả mạo, gây khó khăn cho các tòa soạn trong việc xác minh thông tin. Việc AI thu thập và phân tích dữ liệu người dùng đặt ra những lo ngại về quyền riêng tư, bảo mật của người dùng.

Báo cáo Tin tức Kỹ thuật số 2025 của Viện Nghiên cứu báo chí Reuters (Mỹ) cũng đưa ra cảnh báo về “vũng lầy AI”. Đó là sự tràn lan của nội dung chất lượng thấp được tạo ra bằng công nghệ AI tạo sinh. Điều này sẽ là mối nguy hiểm cho giá trị đích thực của báo chí. Nhiều nước trên thế giới đã có sự lo ngại nếu AI không được kiểm soát, có thể bị sử dụng vào những mục đích sai trái. Những đối tượng có mục đích xấu, với sự hỗ trợ của AI, có thể tạo dựng những câu chuyện, phát ngôn giả mà như thật để đánh lừa công chúng.

Câu hỏi liệu AI sẽ hỗ trợ hay thay thế con người trong ngành báo chí không chỉ là vấn đề của hiện tại mà còn là thách thức cho tương lai. AI không phải là đối thủ của các nhà báo, mà là công cụ hỗ trợ. Nhà báo nếu biết tận dụng AI sẽ tạo ra nội dung tốt hơn, nhanh hơn. Nhưng nếu không thích nghi, AI có thể thay thế họ. Nếu nhà báo chỉ đơn thuần thuật lại sự việc sẽ bị AI thay thế. Chuyên gia AI Trần Khánh Tư đã chia sẻ một thực tế “AI không thay thế nhà báo. Nhưng nhà báo biết sử dụng AI sẽ thay thế nhà báo không sử dụng nó”. Câu trả lời, có lẽ, nằm ở cách chúng ta lựa chọn sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ hay để nó lấn át, khiến chúng ta phụ thuộc. Bởi lẽ, báo chí không chỉ là thông tin, mà còn là sự kết nối - một điều mà chỉ con người mới thực sự làm được.

Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam Nguyễn Đức Lợi cho rằng: Tòa soạn ngày nay không còn là không gian vật lý cố định, mà là một nền tảng số linh hoạt. AI không thay thế con người, mà hỗ trợ nhà báo làm việc nhanh hơn, chính xác hơn và gần gũi hơn với công chúng. Bên cạnh việc ứng dụng công nghệ, chúng ta cũng cần quan tâm đến đạo đức nghề nghiệp trong thời đại số. Công nghệ là công cụ, nhưng chính con người mới là chủ thể quyết định cách thức vận hành, kiểm soát và định hướng AI phục vụ lợi ích xã hội và cộng đồng.