Chất lượng việc làm chững lại dù kinh tế duy trì tăng trưởng

Báo cáo của ILO cho thấy, tỷ lệ thất nghiệp toàn cầu nhìn chung vẫn ổn định, tuy nhiên tiến trình hướng tới việc làm thỏa đáng đang bị chững lại. Báo cáo cũng chỉ ra, thanh niên vẫn gặp nhiều khó khăn trên thị trường lao động, trong khi trí tuệ nhân tạo (AI) và những bất định trong chính sách thương mại có thể làm gia tăng áp lực trong thời gian tới.

Báo cáo Xu hướng việc làm và xã hội 2026 dự báo tỷ lệ thất nghiệp toàn cầu sẽ duy trì ở mức 4,9% vào năm 2026, tương đương khoảng 186 triệu người. Tuy nhiên, hàng triệu người lao động trên thế giới vẫn chưa được tiếp cận với việc làm có chất lượng.

“Những con số tăng trưởng tích cực và tỷ lệ thất nghiệp ổn định không thể che lấp một thực tế rằng hàng trăm triệu người lao động vẫn đang mắc kẹt trong nghèo đói, việc làm phi chính thức và tình trạng bị gạt ra bên lề”, Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo cho biết.

Chất lượng việc làm chịu nhiều sức ép

Hiện có gần 300 triệu người lao động sống trong tình trạng nghèo cùng cực, với thu nhập dưới 3 đô la Mỹ mỗi ngày. Trong khi đó, khu vực phi chính thức tiếp tục gia tăng, với khoảng 2,1 tỷ người lao động được dự báo sẽ làm việc trong khu vực này vào năm 2026. Phần lớn trong số họ ít có tiếp cận với an sinh xã hội, quyền lao động và việc làm ổn định. Báo cáo cho thấy tiến độ cải thiện việc làm tại các quốc gia thu nhập thấp đang diễn ra rất chậm, khiến những nhóm lao động dễ bị tổn thương tiếp tục bị tụt lại phía sau.

Báo cáo - cung cấp dữ liệu theo khu vực, nhóm thu nhập, giới tính và độ tuổi - cho thấy sự chững lại trong quá trình chuyển dịch nền kinh tế sang các ngành hoặc dịch vụ có giá trị gia tăng cao là một trong những rào cản lớn đối với tiến bộ bền vững về chất lượng việc làm và tăng trưởng năng suất.

Thanh niên vẫn là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên tăng lên 12,4% vào năm 2025, với khoảng 260 triệu thanh niên không có việc làm, không đi học hoặc không được đào tạo (NEET). Tại các quốc gia thu nhập thấp, tỷ lệ NEET ở mức đáng lo ngại, lên tới 27,9%.

ILO cảnh báo rằng AI và tự động hóa có thể làm trầm trọng thêm những thách thức hiện có, đặc biệt đối với thanh niên có trình độ học vấn tại các quốc gia thu nhập cao đang tìm kiếm công việc đầu tiên trong các vị trí đòi hỏi kỹ năng cao.

“Mặc dù tác động đầy đủ của AI đối với việc làm của thanh niên vẫn còn chưa rõ ràng, nhưng quy mô tiềm tàng của những tác động này cần được theo dõi sát sao,” báo cáo nêu rõ.

Báo cáo cũng chỉ ra tình trạng bất bình đẳng giới vẫn dai dẳng. Phụ nữ tiếp tục đối mặt với nhiều rào cản mang tính hệ thống, chủ yếu bắt nguồn từ các chuẩn mực xã hội và định kiến giới. Phụ nữ hiện chỉ chiếm khoảng hai phần năm tổng số việc làm toàn cầu và có khả năng tham gia lực lượng lao động thấp hơn nam giới 24%. Những tiến bộ trong việc gia tăng sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động đang chững lại, làm chậm tiến trình hướng tới bình đẳng giới tại nơi làm việc.

Báo cáo cũng phân tích cách những thay đổi về cơ cấu dân số đang tái định hình thị trường lao động toàn cầu. Tại các nền kinh tế phát triển, tình trạng già hóa dân số đang làm chậm quá trình tăng trưởng lực lượng lao động, do số người trong độ tuổi lao động ngày càng ít đi. Trong khi đó, các quốc gia thu nhập thấp lại gặp khó khăn trong việc chuyển hóa tốc độ tăng dân số nhanh thành các việc làm có năng suất.

Tăng trưởng việc làm năm 2026 được dự báo đạt 0,5% tại các quốc gia thu nhập trung bình cao, 1,8% tại các quốc gia thu nhập trung bình thấp và 3,1% tại các quốc gia thu nhập thấp. ILO cảnh báo rằng nếu không tạo đủ việc làm có năng suất, các quốc gia nghèo hơn có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội từ “lợi tức dân số” của mình.

Việc năng suất lao động tăng chậm tại các quốc gia thu nhập thấp đang khiến khoảng cách phát triển giữa các khu vực ngày càng nới rộng, làm chậm tiến trình tạo việc làm thỏa đáng và kéo giãn khoảng cách mức sống so với các nền kinh tế phát triển.

Tỷ lệ thất nghiệp và số người thất nghiệp theo nhóm tuổi, giới tính và nhóm thu nhập quốc gia, giai đoạn 2024–2027 (đơn vị: phần trăm và triệu người)

Tác động của biến động thương mại

Những gián đoạn trong thương mại toàn cầu đang làm gia tăng tính bất định đối với thị trường lao động. Sự thiếu rõ ràng về các quy tắc thương mại và tình trạng tắc nghẽn chuỗi cung ứng đang gây sức ép lên tiền lương của người lao động, đặc biệt tại Đông Nam Á, Nam Á và châu Âu. Dù vậy, thương mại vẫn đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm, hiện hỗ trợ sinh kế cho khoảng 465 triệu người lao động trên toàn cầu, hơn một nửa trong số đó sống tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Báo cáo khẳng định thương mại có thể trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy việc làm thỏa đáng, nhất là tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nơi các ngành liên quan đến xuất khẩu thường mang lại mức lương tốt hơn, tỷ lệ phi chính thức thấp hơn và nhiều cơ hội hơn cho phụ nữ và thanh niên.

Các dịch vụ được cung cấp thông qua nền tảng số hiện chiếm 14,5% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu, và gần một nửa số việc làm liên quan đến thương mại thuộc khu vực dịch vụ thị trường. Mặc dù thương mại giữa các nền kinh tế đang phát triển đã mở rộng, nhiều quốc gia tại châu Phi và Nam Mỹ vẫn phụ thuộc lớn vào các thị trường ngoài khu vực để tạo ra phần lớn việc làm liên quan đến thương mại.

Tổng Giám đốc ILO nhấn mạnh rằng cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn và các thể chế vững mạnh hơn để thúc đẩy việc làm thỏa đáng và công bằng xã hội, đặc biệt tại các nền kinh tế nghèo hơn – những nơi có nguy cơ tụt lại phía sau trong bối cảnh chuỗi cung ứng và thương mại số đang mở rộng.