Chống thất thu thuế nhưng không làm tăng gánh nặng cho doanh nghiệp?

Đại biểu Hà Đức Minh (Lào Cai) phát biểu tại hội trường - Ảnh quochoi.vn

Chống gian lận hóa đơn, quản lý chặt hoạt động kinh doanh trên nền tảng số

Hóa đơn điện tử đã được triển khai trên phạm vi toàn quốc, nhưng tình trạng mua bán hóa đơn trái phép vẫn diễn ra. Đặt vấn đề này tại phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, đại biểu Hà Đức Minh (đoàn Lào Cai) đề nghị làm rõ nguyên nhân, trách nhiệm của cơ quan thuế trong quản lý, kiểm tra, giám sát việc sử dụng hóa đơn điện tử và những giải pháp chấn chỉnh trong thời gian tới.

Trả lời đại biểu, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn thừa nhận tình trạng mua bán hóa đơn, thành lập doanh nghiệp không hoạt động thực chất để lợi dụng chính sách thuế vẫn tồn tại. Bộ Tài chính đã nhận diện vấn đề, xác định trách nhiệm và chỉ đạo ngành thuế tăng cường kiểm tra, xử lý.

Theo Bộ trưởng, trong 10 tháng đầu năm 2026, cơ quan thuế đã đưa vào lưu thông hơn 10 tỷ hóa đơn. Tuy nhiên, việc áp dụng hóa đơn điện tử chưa loại bỏ được những hành vi lợi dụng hóa đơn để trốn thuế, gây thất thu ngân sách và ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh bình đẳng.

Để khắc phục, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục tăng cường ứng dụng công nghệ số, phối hợp với các cơ quan chức năng, đặc biệt là Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05), trong việc định danh người đứng tên đăng ký thành lập doanh nghiệp. Cơ quan thuế đồng thời phải tăng cường kiểm tra hoạt động thực tế của doanh nghiệp, tập trung giám sát những đối tượng, lĩnh vực có nguy cơ rủi ro cao.

Bộ trưởng cho biết, từ năm 2024 đến nay, ngành thuế đã chuyển gần 600 hồ sơ doanh nghiệp có dấu hiệu trốn thuế, mua bán hóa đơn và các hành vi vi phạm liên quan sang cơ quan điều tra. Cùng với hoàn thiện chính sách, Bộ Tài chính xác định cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật, kiểm tra, giám sát và áp dụng chế tài xử lý để ngăn chặn tình trạng mua bán hóa đơn trái phép.

Không chỉ đặt ra yêu cầu kiểm soát những hành vi gian lận trong hoạt động kinh doanh truyền thống, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử cũng đang tạo thêm những vấn đề mới đối với công tác quản lý thuế.

Đại biểu Ma Thị Thúy (Đoàn Tuyên Quang) cho rằng, kinh tế số và thương mại điện tử đang làm thay đổi phương thức kinh doanh, hình thành nhiều mô hình tạo giá trị mới. Nếu chính sách thuế không theo kịp sẽ dẫn đến thất thu ngân sách, nhưng nếu quản lý thiếu linh hoạt lại có thể tạo thêm gánh nặng cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ.

ĐBQH Ma Thị Thúy (Tuyên Quang) - Ảnh quochoi.vn

Từ đó, đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ những giải pháp căn cơ để bảo đảm các chủ thể kinh doanh trên nền tảng số, kể cả nhà cung cấp nước ngoài, thực hiện nghĩa vụ thuế bình đẳng, đồng thời hạn chế nguy cơ gia tăng chi phí tuân thủ đối với những cơ sở kinh doanh quy mô nhỏ.

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, thương mại điện tử tại Việt Nam tăng trưởng bình quân khoảng 20% mỗi năm từ năm 2022 đến nay. Đến hết năm 2025, doanh số thương mại điện tử đạt khoảng 37 tỷ USD. Cùng với sự phát triển của thị trường, số thu thuế từ hoạt động thương mại điện tử trong 10 tháng đầu năm 2026 đạt 241.000 tỷ đồng, tăng 42% so với cùng kỳ.

Theo Bộ trưởng, để vừa quản lý chặt chẽ, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động kinh doanh, cơ quan thuế phải quản lý được các chủ thể tham gia thị trường, từ người bán hàng, các KOL, KOC đến sàn thương mại điện tử và những đơn vị cung cấp dịch vụ hỗ trợ như thanh toán, vận chuyển.

Hai giải pháp được Bộ Tài chính tập trung triển khai là định danh, thu thập dữ liệu giao dịch và thực hiện cơ chế thu hộ, nộp thay, khấu trừ thuế tại nguồn gắn với trách nhiệm của các sàn thương mại điện tử và nhà cung cấp dịch vụ.

Hiện cơ quan thuế đang quản lý hơn 140.000 doanh nghiệp và hơn một triệu hộ, cá nhân kinh doanh trên môi trường mạng. Dữ liệu đã được kết nối với các cơ quan quản lý thương mại điện tử, an ninh mạng, 96 ngân hàng cung cấp dịch vụ thanh toán điện tử và 105 doanh nghiệp logistics.

Bộ trưởng cho biết, việc kết nối dữ liệu và khấu trừ thuế tại nguồn giúp cơ quan quản lý theo dõi giao dịch qua tài khoản ngân hàng, ví điện tử đã định danh, đồng thời hạn chế tình trạng người kinh doanh phải thực hiện nhiều lần những thủ tục kê khai trùng lặp.

Hoàn thuế chậm, dòng vốn sản xuất kinh doanh bị ảnh hưởng

Bên cạnh yêu cầu chống thất thu, việc thực hiện nghĩa vụ của cơ quan thuế đối với doanh nghiệp cũng được các đại biểu quan tâm, đặc biệt là tiến độ giải quyết hồ sơ hoàn thuế giá trị gia tăng.

Đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) dẫn Báo cáo số 905 của Bộ Tài chính, trong đó xác định công tác hoàn thuế phải vừa kiểm soát chặt chẽ, ngăn ngừa gian lận hóa đơn, vừa bảo đảm tiến độ giải quyết, không gây chậm trễ cho người nộp thuế.

Tuy nhiên, theo đại biểu, thực tế vẫn còn tình trạng chậm hoàn thuế giá trị gia tăng, ảnh hưởng đến dòng vốn sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, đặc biệt là các đơn vị xuất khẩu có số thuế đầu vào được khấu trừ lớn.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng xác định nguyên nhân chủ yếu, trách nhiệm thuộc khâu nào và những giải pháp xử lý hồ sơ tồn đọng, rút ngắn thời gian hoàn thuế đúng quy định, đồng thời vẫn kiểm soát được gian lận, bảo đảm quyền lợi chính đáng, hợp pháp của doanh nghiệp.

Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn trả lời chất vấn trước Quốc hội - Ảnh quochoi.vn

Trả lời chất vấn, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn thừa nhận công tác hoàn thuế vẫn còn chậm so với yêu cầu và đây cũng là vấn đề được Thủ tướng Chính phủ thường xuyên nhắc nhở.

Để cải thiện tiến độ, Bộ Tài chính đã chỉ đạo phân luồng hồ sơ hoàn thuế theo mức độ tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp. Theo đó, nhóm doanh nghiệp có lịch sử chấp hành pháp luật tốt được xếp vào diện hoàn thuế trước, kiểm tra sau, chiếm khoảng 80% hồ sơ. Khoảng 20% hồ sơ còn lại thuộc diện kiểm tra trước, hoàn thuế sau.

Bộ trưởng cho biết, đến thời điểm chất vấn, cơ quan thuế đã hoàn khoảng 79.000 tỷ đồng, đạt gần 99% dự toán hoàn thuế năm 2026 và tăng hơn 40% so với cùng kỳ.

Đối với hồ sơ thuộc diện hoàn trước, kiểm tra sau, 88% được giải quyết trong vòng bảy ngày. Thời gian kiểm tra đối với hồ sơ thuộc diện kiểm tra trước, hoàn thuế sau đã giảm từ 50 ngày xuống còn 40 ngày. Toàn bộ hồ sơ hoàn thuế được xử lý trên môi trường điện tử.

Dù vậy, Bộ trưởng cũng lưu ý rủi ro gian lận trong hoàn thuế vẫn ở mức cao. Trong 10 tháng đầu năm 2026, cơ quan thuế đã từ chối hoàn hơn 10.000 tỷ đồng đối với những hồ sơ không đầy đủ hoặc có dấu hiệu rủi ro liên quan đến hóa đơn.

Hơn 256.000 tỷ đồng nợ thuế và bài toán chuẩn hóa dữ liệu người nộp thuế

Cùng với quản lý hoạt động kinh doanh và giải quyết hoàn thuế, tình trạng nợ đọng thuế kéo dài cũng là nội dung được đại biểu Quốc hội chất vấn trực diện.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) cho biết, nợ đọng thuế đã lên tới hơn 256.000 tỷ đồng, gấp hơn hai lần so với năm 2021. Nhiều khoản nợ kéo dài, khó thu hồi, trong khi nguồn lực này nếu được thu hồi sẽ góp phần phục vụ đầu tư phát triển và an sinh xã hội.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ nguyên nhân, giải pháp thu hồi nợ, hạn chế nợ mới phát sinh. Đối với các khoản nợ lớn, kéo dài, doanh nghiệp có khả năng chi trả nhưng cố tình chây ì, đại biểu đặt vấn đề có thể chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để xử lý hay không.

Trả lời, Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, chiến lược cải cách thuế đặt mục tiêu nợ thuế phát sinh hằng năm dưới 5% tổng thu ngân sách và nợ đọng tích lũy dưới 8%.

Năm 2026, nợ thuế phát sinh được duy trì ở mức 3%, nhưng tổng nợ tích lũy vẫn ở mức 11%, tương đương hơn 256.000 tỷ đồng. Trong đó, hơn 50% là nợ tiền sử dụng đất, gắn với tình trạng trầm lắng của thị trường bất động sản.

Để xử lý, ngành thuế đã giao chỉ tiêu thu nợ gắn với đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ của từng cán bộ, tiếp tục hoàn thiện thể chế quản lý và phối hợp với các cơ quan chức năng xử lý những trường hợp có khả năng nộp thuế nhưng cố tình trốn tránh nghĩa vụ. Đối với hành vi có dấu hiệu vi phạm, hồ sơ được chuyển sang cơ quan điều tra để xử lý theo quy định pháp luật.

Các đại biểu tham gia phiên chất vấn - Ảnh quochoi.vn

Ở một khía cạnh khác của công tác quản lý, đại biểu Hoàng Ngọc Định (đoàn Tuyên Quang) chất vấn về tình trạng tồn đọng hơn 2,5 triệu mã số thuế cần rà soát, chuẩn hóa dữ liệu, trong đó có những doanh nghiệp không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký từ nhiều năm trước.

Đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ trách nhiệm của Bộ Tài chính, cơ quan thuế và giải pháp xử lý tình trạng này trong thời gian tới.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, việc làm sạch mã số thuế là yêu cầu bắt buộc nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn đánh giá quốc tế về hợp tác thuế. Từ đầu năm 2026 đến nay, ngành thuế đã thực hiện làm sạch 777.000 mã số thuế, nhưng vẫn còn khoảng 2,5 triệu mã số thuộc tình trạng đã ngừng kinh doanh hoặc không hoạt động tại địa chỉ đăng ký.

Theo Bộ trưởng, công tác rà soát phải được hoàn thành trước kỳ đánh giá của OECD vào quý II/2028.

Để giải quyết những tồn đọng kéo dài, Bộ trưởng cho biết, đã ký tờ trình gửi Ủy ban Thường vụ Quốc hội, đề xuất đưa vào chương trình kỳ họp việc xem xét quy trình, thủ tục xử lý nghĩa vụ tài chính đối với doanh nghiệp, hộ kinh doanh đã dừng hoạt động từ năm năm trở lên.

Nội dung đề xuất đặc biệt liên quan đến các khoản nợ lệ phí môn bài, tiền phạt và tiền chậm nộp, nhằm tạo cơ sở xử lý, đóng mã số thuế đối với những chủ thể đã chấm dứt hoạt động, đồng thời ngăn ngừa việc lợi dụng mã số thuế để trốn thuế hoặc kinh doanh bất hợp pháp.