Chuyển đổi xanh - cuộc chiến phải thắng

Từ rủi ro thực tại đến nhu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng

Những thiệt hại ngày càng nặng nề do biến đổi khí hậu tại Việt Nam và khu vực không chỉ là vấn đề môi trường mà đang trở thành rủi ro trực tiếp đối với tăng trưởng dài hạn. Chỉ tính riêng đến thời điểm này của năm 2025, Việt Nam đã phải hứng chịu 15 cơn bão kèm theo mưa, lũ lụt. Cùng với tổn thất về người, các hiện tượng thời tiết cực đoan này đã gây thiệt hại kinh tế ước tính lên tới vài tỷ USD.

Tác động của biến đổi khí hậu liên tục trong những năm gần đây là một trong những minh chứng cho thấy các quốc gia phải dịch chuyển sang lộ trình phát triển ít phát thải, kiên cường và có khả năng tự chủ cao hơn. Theo Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) Bruno Jaspaert, phát triển bền vững không còn là lựa chọn hay khẩu hiệu mà là “cuộc chiến” tất yếu để chuẩn bị cho tương lai. “Chuyển đổi xanh là một cuộc chiến phải thắng”, bởi tăng trưởng kinh tế không thể duy trì nếu thiếu chiến lược kiên định hướng tới khả năng chống chịu khí hậu và phát triển bền vững dài hạn, ông Bruno Jaspaert nhấn mạnh.

Từ góc độ quốc tế, Thỏa thuận Xanh châu Âu và các công cụ, cơ chế đi kèm như CBAM, cũng như những yêu cầu mới về chuỗi cung ứng bền vững, đang từng bước định hình lại môi trường thương mại toàn cầu. Các khuôn khổ này không chỉ nhằm thực hiện cam kết khí hậu mà còn giúp các đối tác như Việt Nam nâng cao năng lực xanh, đáp ứng yêu cầu thị trường. Những thay đổi đó cũng cho thấy Việt Nam cần một chiến lược tăng trưởng mới, trong đó chuyển đổi xanh giữ vai trò trung tâm – không chỉ để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu mà còn nhằm bảo vệ nền tảng phát triển dài hạn của chính mình.

Trong các cuộc làm việc, trao đổi gần đây, đại diện các tổ chức, hiệp hội doanh nghiệp nước ngoài đều khẳng định Việt Nam là đối tác chiến lược quan trọng tại ASEAN, đặc biệt trong các lĩnh vực tăng trưởng xanh, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo Đại sứ EU tại Việt Nam Julien Guerrier, châu Âu sẽ tiếp tục sát cánh cùng Việt Nam trên con đường chuyển đổi xanh, từ JETP và Global Gateway (là chiến lược của EU huy động tới 300 tỷ euro để hỗ trợ các đối tác xây dựng hạ tầng xanh và bền vững) đến các chương trình hỗ trợ xây dựng thị trường carbon, nâng cấp hệ thống điện và thúc đẩy năng lượng tái tạo.

Cùng quan điểm, ông Dale Hardcastle - Đối tác và Đồng Giám đốc Trung tâm Đổi mới Sáng tạo Bền vững Toàn cầu của Bain & Company cho rằng, JETP đang bước đầu phát huy vai trò như một cơ chế xúc tác cho các dự án năng lượng then chốt, từ đường truyền tải 500kV đến thủy điện tích năng, qua đó tạo cầu nối giữa các cam kết chống biến đổi khí hậu và việc triển khai trên thực tế.

Tại cuộc làm việc với Hội đồng Kinh doanh EU - ASEAN (EU - ABC) và EuroCham mới đây, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh ưu tiên phát triển nhanh – xanh – bền vững, coi chuyển đổi xanh và chuyển đổi số là những trụ cột của mô hình tăng trưởng mới. Chính phủ khẳng định sẽ đồng hành cùng nhà đầu tư, tạo điều kiện để các dự án xanh, sạch và công nghệ cao phát triển mạnh mẽ.

Trên tinh thần đó, người đứng đầu Chính phủ cho biết Việt Nam sẽ giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội; đẩy mạnh chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, phát triển dựa vào khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo; đồng thời quyết liệt triển khai ba đột phá chiến lược với thể chế thông thoáng, hạ tầng đồng bộ và nguồn nhân lực chất lượng cao nhằm giảm chi phí, nâng sức cạnh tranh và tạo dựng niềm tin cho nhà đầu tư.

Những định hướng này cho thấy hợp tác với EU nói riêng và cộng đồng doanh nghiệp quốc tế nói chung đang trở thành một trong những nền tảng quan trọng giúp Việt Nam chuyển từ cam kết sang triển khai thực tế, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng sạch và hạ tầng chiến lược.

Định hướng chính sách và triển khai

Không chỉ cam kết mà Việt Nam đang bước vào giai đoạn hành động. Theo đó, Việt Nam đã sớm đặt mục tiêu phát thải ròng bằng không vào năm 2050, giảm phát thải 15,8% vào năm 2030 và hướng tới tỷ trọng 47% điện tái tạo trong cơ cấu nguồn điện… Những mục tiêu này tạo ra khung định hướng dài hạn để các bộ ngành, doanh nghiệp và nhà đầu tư triển khai chiến lược.

Đánh giá về tiến độ của Việt Nam, ông Dale Hardcastle coi đây là một ví dụ điển hình cho cách một nền kinh tế mới nổi đang chuyển hóa cam kết thành hành động cụ thể, triển khai thực tế với các chính sách quan trọng như: Nghị định 119 về thị trường carbon nội địa; cập nhật Quy hoạch Điện VIII (ĐPVIII) hướng tới việc chuyển đổi năng lượng xanh, góp phần định hình rõ đường đi của điện tái tạo và hạ tầng truyền tải…

Về mặt tài chính, Việt Nam đã ký thỏa thuận tín dụng trị giá 67 triệu euro cho dự án truyền tải 500kV trong khuôn khổ JETP, đồng thời ký biên bản ghi nhớ lên đến 480 triệu euro cho dự án thủy điện tích năng Bác Ái… Ở cấp quốc tế, Việt Nam cũng thể hiện vai trò chủ động tại COP30 khi thúc đẩy các thảo luận về tài chính khí hậu, nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ cam kết sang hành động thực thi của các quốc gia phát triển.

Cùng với quyết liệt triển khai trong nước, đoàn Việt Nam tại COP30 vào tháng 11 vừa qua đã đề xuất các quốc gia phát triển cần thực hiện đầy đủ các cam kết tài chính để đi đầu trong việc huy động ít nhất 300 tỷ USD hàng năm và hướng tới lộ trình 1,3 nghìn tỷ USD mỗi năm để hỗ trợ các nước đang phát triển. Đây là bước đi cho thấy Việt Nam không chỉ tham gia vào tiến trình toàn cầu mà còn đang góp phần định hình nội dung thảo luận về tài chính khí hậu trong thập kỷ tới.

Trong nhiều cuộc họp và làm việc gần đây liên quan đến vấn đề phát triển xanh, Thủ tướng cũng thường xuyên yêu cầu đẩy nhanh tiến độ các dự án năng lượng tái tạo, tháo gỡ vướng mắc và cải thiện thể chế, nhằm tạo nền tảng triển khai hiệu quả các cam kết, kế hoạch xanh đã đặt ra.

Nhiều phân tích cho thấy, chuyển đổi xanh không chỉ nhằm giảm phát thải mà còn là chìa khóa nâng cao sức cạnh tranh quốc gia. Đầu tư vào lưới điện, năng lượng tái tạo, thị trường carbon, kinh tế tuần hoàn hay kỹ năng xanh… có thể tạo ra các chuỗi giá trị mới và đóng góp đáng kể cho tăng trưởng. Tuy nhiên, những lợi ích này chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu chuyển đổi xanh được triển khai theo tư duy hệ thống: không thể phát triển xe điện nếu thiếu điện sạch; không thể mở rộng năng lượng tái tạo nếu lưới điện chưa hiện đại; cũng không thể phát triển thị trường carbon nếu thiếu cơ chế bảo vệ và phát triển tài nguyên thiên nhiên. Đó là lý do vì sao kinh tế xanh chỉ phát huy đầy đủ tác dụng khi được triển khai như một hệ sinh thái, thay vì một tập hợp rời rạc các chính sách. Điều đó đòi hỏi hành động xanh phải xuyên suốt ở cả chính sách, hạ tầng và doanh nghiệp.

Như vậy, chuyển đổi xanh không phải gánh nặng chi phí, mà là con đường tất yếu để Việt Nam xây dựng mô hình tăng trưởng mới, kiên cường và có giá trị dài hạn. Để tiến trình này đạt hiệu quả, Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý, thúc đẩy dự án năng lượng trọng điểm, phát triển thị trường carbon, nâng cao năng lực doanh nghiệp và tăng cường hợp tác quốc tế cũng như quyết liệt trong triển khai thực hiện. Với sự đồng hành của các đối tác chiến lược và quyết tâm hành động của Chính phủ, doanh nghiệp, người dân, Việt Nam hoàn toàn có cơ hội trở thành một trong những quốc gia đi đầu trong chuyển đổi xanh, biến chuyển đổi xanh thành động lực tăng trưởng quan trọng trong giai đoạn sắp tới.