Đảm bảo minh bạch, an toàn giao dịch tài chính trên môi trường số

Giao dịch tài chính số tăng mạnh

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho biết tại Hội nghị "Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp" do Trung tâm Xúc tiến Thương mại & Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức ngày 12/8/2026, tại TP. Hồ Chí Minh, sự phát triển của hoạt động tài chính, ngân hàng và các phương thức huy động vốn mới đang mở ra thêm cơ hội cho doanh nghiệp, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý để thị trường phát triển an toàn và bền vững.

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa - Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)

Từ thực tiễn giải quyết tranh chấp, VIAC ghi nhận các tranh chấp trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng chiếm 10% tổng số vụ được Trung tâm tiếp nhận trong năm 2025. Cùng với đó, gần một nửa tổng số vụ tranh chấp tại VIAC trong năm có ít nhất một bên FDI và/hoặc yếu tố nước ngoài, cho thấy hoạt động kinh doanh, đầu tư của doanh nghiệp hiện nay ngày càng gắn với các quan hệ có yếu tố quốc tế, đa quốc gia.

“Những chuyển động của thị trường nói chung và tài chính nói riêng trong bối cảnh số hiện nay đòi hỏi pháp luật cần tạo điều kiện đủ thuận lợi cho các hoạt động huy động vốn, theo kịp những giao dịch mới và bảo đảm quyền, lợi ích của các bên khi tranh chấp phát sinh. Bên cạnh đó, việc phát triển và hoàn thiện các cơ chế giải quyết tranh chấp cũng là yêu cầu tối quan trọng nhằm củng cố niềm tin cho doanh nghiệp và góp phần tạo nền tảng pháp lý ổn định cho thị trường tài chính Việt Nam” - ông Nghĩa nhấn mạnh.

LS. Phạm Thị Thanh Huyền - Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Cam-pu-chia, Nhóm Tư vấn các Định chế Tài chính, Châu Á Thái Bình Dương, IFC/WBG, Trọng tài viên của VIAC

Bàn về vấn đề này, LS. Phạm Thị Thanh Huyền - Trưởng Chương trình Phát triển Cơ sở Hạ tầng Tài chính Việt Nam và Cam-pu-chia, Nhóm Tư vấn các Định chế Tài chính, Châu Á Thái Bình Dương, IFC/WBG, Trọng tài viên của VIAC, Hòa giải viên VMC chia sẻ, tài chính số Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ, thể hiện qua tỷ lệ người có tài khoản ngân hàng đạt 87% và số lượng giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021 - 2025. Sự chuyển dịch này hướng tới giảm sử dụng giấy tờ và tiền mặt, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ tài chính.

Mặc dù thị trường tài chính số tại Việt Nam đang sở hữu đà tăng trưởng nhanh hơn mặt bằng chung của thế giới, nhưng sự bùng nổ này cũng kéo theo hàng loạt rủi ro phi truyền thống liên quan đến rò rỉ dữ liệu, gian lận trực tuyến, tấn công mạng, cùng sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh chưa được cấp phép rõ ràng.

Tiềm ẩn tăng nguy cơ rủi ro giao dịch số

Đứng trước thực trạng khung pháp lý hiện hành vẫn còn nằm rải rác, phân tán ở nhiều văn bản và thiếu cơ chế phối hợp liên ngành, IFC đưa ra kiến nghị đến các cơ quan quản lý Việt Nam cần nhanh chóng chuyển đổi sang mô hình “quản lý theo rủi ro”. Đồng thời, việc khẩn trương hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), thiết lập khung pháp lý cho Ngân hàng mở (Open Banking) và tăng cường năng lực giám sát công nghệ là vô cùng cấp thiết.

Từ đây, vấn đề trọng tâm đặt ra Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu, định danh số, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng; tăng cường chia sẻ dữ liệu, giám sát FinTech và cơ chế giải quyết tranh chấp; cuối cùng là đẩy mạnh phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngân hàng, FinTech và các bên liên quan.

Vấn đề trọng tâm đặt ra Việt Nam cần hoàn thiện khung pháp lý về dữ liệu, định danh số, an ninh mạng và bảo vệ người tiêu dùng

Trao đổi về các loại giao dịch tài chính trong bối cảnh số hóa, LS. Hoàng Thị Ngọc Diệp - Luật sư Thành viên Dilinh Legal nhận định thanh toán số đang là điểm nổi bật của tài chính số Việt Nam, đồng thời tín dụng số đang mở rộng ra ngoài hệ thống ngân hàng thông qua các nền tảng cho vay ngang hàng.

Theo vị chuyên gia này, để tiếp cận các sản phẩm tài chính dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp cần từng bước số hóa hoạt động và xây dựng dữ liệu đầy đủ, minh bạch, có khả năng kiểm chứng. Cùng với đó, quá trình định danh điện tử, giao kết hợp đồng điện tử và tự động hóa quy trình cho vay cũng đang tạo ra những phương thức tiếp cận vốn mới.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam có thể phát huy thế mạnh về thanh toán số để hình thành hệ sinh thái tài chính rộng hơn, trong đó dữ liệu từ các giao dịch có thể hỗ trợ mở rộng khả năng tiếp cận tín dụng và các dịch vụ tài chính khác.

Với hoạt động cho vay trực tuyến, tài trợ khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng, việc kiểm soát tính pháp lý của giao dịch, chất lượng dữ liệu và an toàn công nghệ, có ý nghĩa quan trọng. Việc xác thực, lưu trữ đầy đủ thông tin giao dịch và xây dựng cơ chế xử lý tranh chấp phù hợp ngay từ quá trình vận hành sẽ góp phần bảo đảm giá trị chứng minh của giao dịch khi có rủi ro phát sinh.

Thông tin về tài sản số, tài sản mã hóa và các giao dịch được hình thành trên nền tảng blockchain, ông Phan Đức Trung - Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) cho biết, dữ liệu đáng tin cậy (trusted data) không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà trước hết nằm ở nguồn dữ liệu, tính chính xác, khả năng xác thực và truy vết. Doanh nghiệp cần chủ động kiểm soát dữ liệu từ đầu vào, xác định rõ chủ thể và trách nhiệm đối với dữ liệu.

Blockchain có thể tăng khả năng lưu trữ và truy vết giao dịch nhưng không tự bảo đảm dữ liệu đầu vào là chính xác. Vì vậy, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ blockchain cần đồng thời chú trọng quản trị dữ liệu, bảo vệ người dùng và thiết kế cơ chế tuân thủ phù hợp với đặc tính của giao dịch số.

Ở góc độ giao dịch tài chính, blockchain và token hóa có thể mở rộng khả năng đưa tài sản, dòng tiền và giao dịch vào các kênh huy động vốn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận vốn minh bạch hơn. Tuy nhiên, để tài sản mã hóa tham gia vào giao dịch tín dụng, cần lưu ý làm rõ các vấn đề pháp lý có thể phát sinh như quyền đối với tài sản, nghĩa vụ trả nợ, lưu ký, định giá. Bên cạnh đó, giá trị của dữ liệu truy vết cũng cần được bảo đảm về năng lực kỹ thuật, chuyên môn và tư cách pháp lý để có thể sử dụng như chứng cứ.

Xu hướng giải quyết tranh chấp trong giao dịch tài sản mã hóa

Mặc dù vậy, theo LS. Hoàng Nguyễn Hạ Quyên - Luật sư Điều hành LNT & Partners, Trọng tài viên VIAC, Phó Giám đốc VMC, sự phát triển của các giao dịch tài chính số đang kéo theo những dạng tranh chấp mới, đặc biệt khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào quá trình giao dịch và quản lý tài sản. Từ thực tiễn các vụ việc liên quan đến tài sản số, những vấn đề về quyền đối với tài sản, chuyển giao và khả năng xác định trách nhiệm giữa các bên được đặt ra rõ hơn.

Đồng thời, khi giao dịch phụ thuộc hơn vào nền tảng và dữ liệu số, giá trị chứng minh của dữ liệu giao dịch và trách nhiệm của các chủ thể tham gia cũng trở thành những vấn đề doanh nghiệp cần lưu ý trong quá trình giải quyết tranh chấp.

Về các tranh chấp liên quan đến giao dịch tín dụng, tài trợ vốn qua nền tảng số, TS.LS. Phan Hoài Nam - CEO Công ty Tư vấn và Công ty Luật W&A, Trọng tài viên VIAC, Giảng viên Học viện Tư pháp và ACCA cho biết, sự phát triển của các mô hình mới đang tạo ra nhiều dạng giao dịch, với sự tham gia của nhiều chủ thể. Các vụ việc phát sinh hiện nay tại VIAC vẫn tập trung vào nghĩa vụ quy định trong hợp đồng vay, như nghĩa vụ thanh toán nợ gốc, lãi, phí, phạt trả chậm và bồi thường.

Trong đó, khi hình thức tài trợ vốn trở nên đa dạng hơn, quy mô giao dịch tăng lên, nền tảng can thiệp vào nhiều khâu hơn, các tranh chấp trong thời gian tới có thể sẽ phức tạp hơn, đặc biệt khi nhà đầu tư phụ thuộc vào dữ liệu và kết quả thẩm định của nền tảng.

Công nghệ đang dần làm thay đổi cấu trúc giao dịch, phương thức quản lý khoản vay, mối quan hệ của các chủ thể

Ở thời điểm hiện tại, công nghệ đang dần làm thay đổi cấu trúc giao dịch, phương thức quản lý khoản vay, mối quan hệ của các chủ thể. Khi những yếu tố này phát triển, các vấn đề pháp lý mới cũng sẽ dần xuất hiện, chẳng hạn trách nhiệm của nền tảng, giá trị và khả năng chứng minh của dữ liệu giao dịch. Do đó, thách thức trong giai đoạn tới sẽ không chỉ là tạo hành lang pháp lý cho các mô hình mới, mà còn là bảo đảm tính minh bạch, khả năng kiểm soát rủi ro và phân định trách nhiệm giữa các chủ thể.

Đối với tranh chấp trong giao dịch tài sản mã hóa, LS. Phùng Anh Tuấn - Giám đốc, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH MTV VCI Legal, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội các Nhà đầu tư Tài chính Việt Nam (VAFI), Trọng tài viên VIAC, Hoà giải viên VMC cho rằng việc pháp luật ghi nhận tài sản mã hóa là tài sản tạo cơ sở cho các quyền dân sự, nhưng chưa đủ để xác định chủ sở hữu và giải quyết các vấn đề về giao dịch, lưu ký, chuyển giao. Đáng chú ý, Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã ghi nhận thương lượng, hòa giải, trọng tài và Tòa án là các phương thức giải quyết tranh chấp trên thị trường tài sản mã hóa.

Đối với trọng tài, thỏa thuận trọng tài vẫn là điều kiện cốt lõi để xác lập thẩm quyền; tuy nhiên, tại từng vụ việc, các bên vẫn cần xác định rõ quan hệ tranh chấp và phạm vi giải quyết của trọng tài. Đối với các giao dịch có yếu tố nước ngoài, chuyên gia lưu ý các bên cần thống nhất ngay từ hợp đồng về luật áp dụng và phương thức giải quyết tranh chấp, đồng thời dự liệu rõ việc trao đổi, lưu giữ dữ liệu và trách nhiệm phối hợp giữa các bên.

“Thách thức của tranh chấp tài sản số không chỉ nằm ở việc xác định quyền mà còn ở khả năng chứng minh, bảo toàn và thi hành quyền đó. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không nhất thiết phải xây dựng một cơ chế riêng cho tranh chấp tài sản số, mà có thể điều chỉnh hoàn thiện quy định hiện có; trong đó cần chú trọng hoàn thiện pháp luật về biện pháp khẩn cấp, thu thập chứng cứ từ bên thứ ba và thi hành đối với tài sản mã hóa” - chuyên gia khuyến cáo.