Đánh thức gạo đặc sản Việt Nam

Gạo bản địa thiếu điểm tựa

Quản lý 320 ha đất nông nghiệp, trong đó diện tích đất trồng lúa là 297 ha hơn 1000 hộ, xã viên, điều mà Chủ nhiệm HTX Nông nghiệp Đại Thắng Nguyễn Văn Ngọc tâm đắc đó chính là việc xây dựng mô hình sản xuất kinh doanh gạo nếp cái hoa vàng đã góp phần vào việc phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn xã Đại Thắng.

Là giống lúa thuần Việt, khó chăm sóc, nhưng cùng với việc áp dụng các giải pháp, tiến bộ kỹ thuật mới đặc biệt là sự “khác biệt” về chất đất, gạo nếp cái hoa Vàng của Đại Thắng đã nức tiếng trong vùng. Nhiều hộ gia đình thu đạt trên 50 triệu đồng/vụ. Tuy nhiên sản phẩm vẫn chưa có chỗ đứng trên thị trường do chưa có nhãn hiệu, thương hiệu.

Nhiều loại gạo đặc sản Tây Bắc như Tám Điện Biên, Séng Cù định vị trên thị trường bằng “hữu xạ tự nhiên hương”

Câu chuyện xây dựng thương hiệu gạo đặc sản không chỉ là trăn trở của riêng những người dân vùng đất này. Theo GS.VS. Đào Thế Tuấn, Việt Nam chúng ta là một trong những cái nôi của lúa gạo thế giới với rất nhiều giống lúa bản địa nổi tiếng như tám xoan, dự, nàng thơm, nếp cái hoa vàng, nếp cẩm, một bụi đỏ… Tuy nhiên, quá trình cách mạng xanh tập trung vào việc nâng cao năng suất lúa, các giống lúa thâm canh năng suất cao đã thay thế dần các giống lúa bản địa ở Việt Nam.

Một chuyên gia cao cấp về truyền thông chuyên ngành thực phẩm của châu Âu - ông Herby Neubacher gạo Việt Nam mặc dù có thừa yếu tố độc đáo để xuất hiện gây ấn tượng với những người tiêu dùng khó tính nhất trên thế giới, thế nhưng từ rất nhiều năm qua gạo xuất khẩu của Việt Nam thường chỉ được xuất hiện với một cái tên hết sức nhạt nhẽo “gạo trắng hạt dài” và được đóng “mác” của những DN lương thực trung gian thuộc các quốc gia khác.

Ngay tại thị trường trong nước, gạo Việt Nam bị đánh giá thấp hơn gạo nhập khẩu từ Thái Lan, Campuchia, Đài Loan, Nhật Bản… dẫn đến hiện tượng gạo sản xuất ở Việt Nam nhưng sử dụng bao bì nước ngoài bán trong các siêu thị. Rất ít thương hiệu gạo Việt Nam được người tiêu dùng biết đến.

Một số loại gạo Việt Nam có thương hiệu và/hoặc chưa có thương hiệu đều không được kiểm soát chất lượng (giống, vùng sinh thái, quy trình sản xuất…). Một số DN đã bắt đầu xây dựng thương hiệu riêng nhưng số lượng còn rất nhỏ và chưa có được danh tiếng trên thị trường cần sự hỗ trợ của thương hiệu quốc gia chung.

Xây thương hiệu cho gạo bản địa

Trước bối cảnh xuất khẩu gạo Việt Nam đang phải cạnh tranh gay gắt với Thái Lan, Ấn Độ, Pakistan, trong tương lai gần là Miến Điện, Campuchia và mức độ tham gia của gạo Việt Nam vào chuỗi giá trị toàn cầu yếu, chủ yếu ở phân khúc trung bình và thấp, TS. Đào Thế Anh, Phó viện trưởng Viện Cây lương thực và Cây thực phẩm, Hội khoa học phát triển nông thôn (FCRI/PHANO) nhìn nhận, cần phát triển các giống lúa bản địa có chất lượng cao, có hỗ trợ của thương hiệu quốc gia.

Theo đó việc xây dựng thương hiệu gạo Việt Nam phải bắt đầu từ thị trường, từ nhu cầu người tiêu dùng, từ các yếu tố tác động đến hoạt động sản xuất và thương mại, từ tình hình cạnh tranh. “Việc cung cấp một nhóm sản phẩm gạo chính chung dưới thương hiệu quốc gia cho tất cả thị trường sẽ không phù hợp trong môi trường hội nhập sâu rộng hiện nay” theo TS. Đào Thế Anh.

Gần đây có nhiều DN nước ngoài sang Việt Nam tìm nguồn để nhập khẩu gạo đỏ, gạo nếp cái hoa vàng, gạo hữu cơ, gạo thảo dược, gạo Nhật (Japonica)… Đây chính là các thị trường tiềm năng cần nghiên cứu sâu hơn.

Trong đó cần xác định nhu cầu của từng phân khúc thị trường, vị trí cạnh tranh của gạo Việt Nam so với từng đối thủ để từ đó có thể vạch ra chiến lược thích hợp (cạnh tranh giá, cạnh tranh chất lượng, thị trường mục tiêu...).

Cùng từ nhìn nhận này TS. Đào Thế Anh đưa ý kiến “Có lẽ bản sắc của thương hiệu gạo quốc gia Việt Nam phải dựa trên tập hợp phong phú và đa dạng về chất lượng của các sản phẩm gạo bản địa kèm theo một hệ thống kiểm soát chất lượng tốt từ trung ương đến địa phương và dọc theo chuỗi giá trị”.

Kinh nghiệm của Pakistan cho thấy họ xây dựng tiêu chuẩn chi tiết cho tất cả các loại sản phẩm gạo của họ có thể sản xuất, thậm chí thích ứng với từng nước nhập khẩu, tất cả đều được công khai trên trang web. Đây là điều mà Thái Lan và Campuchia chưa có được. Hiện nay có ý kiến cho rằng nên chọn giống Jasmine của Việt Nam để xây dựng thương hiệu gạo Việt.

Tuy nhiên vấn đề này cần nghiên cứu thêm về xác định vùng sinh thái phù hợp nhất với Jasmine và cần đem đi thi về chất lượng gạo. Bên cạnh đó cần đánh giá chất lượng các giống bản địa và giống mới chất lượng cao khác bởi các Hội đồng chuyên nghiệp. Đây chính là các công việc nghiên cứu về thị trường và chất lượng mà nhà nước cần đầu tư làm ngay.

Bên cạnh đó cần đổi mới thể chế quản lý và chính sách sản xuất lúa gạo theo chuỗi giá trị nhằm nâng cao chất lượng lúa gạo cần bắt đầu từ tổ chức lại sản xuất.

Đặc biệt, theo nhiều chuyên gia cần cho phép thành lập Hiệp hội sản xuất lúa gạo Việt Nam hay cải cách Hiệp hội lương thực Việt Nam (VFA) thành một tổ chức thực sự có năng lực đại diện cho ngành sản xuất – kinh doanh lúa gạo thay vì hiện nay VFA chỉ thực kiện kinh doanh không đại diện cho người sản xuất.