Đề xuất mở rộng nhóm ngân hàng được nhận tiền gửi từ Quỹ BHXH

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH

Mở thêm “cửa” đầu tư nhưng đặt yêu cầu về an toàn

Trong những nội dung Chính phủ đề xuất sửa đổi Luật BHXH năm 2024, phương án liên quan đến đầu tư Quỹ BHXH có ý nghĩa trực tiếp đối với lĩnh vực tài chính - ngân hàng.

Theo dự thảo, tiền của Quỹ BHXH tiếp tục được gửi tại ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng thương mại cổ phần có vốn nhà nước trên 50% vốn điều lệ. Điểm mới là phạm vi này được đề xuất mở rộng sang một số ngân hàng TMCP mà tổng vốn nhà nước và vốn doanh nghiệp nhà nước chiếm trên 50% vốn điều lệ, hoặc ngân hàng TMCP có vốn doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ.

Tuy nhiên, việc mở rộng không được đặt ra một cách không điều kiện. Đối với nhóm ngân hàng được bổ sung, dự thảo yêu cầu phải có chất lượng tốt, mức độ an toàn cao theo đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng.

Một giới hạn khác cũng được xác định rõ: Không thực hiện đầu tư Quỹ BHXH tại các ngân hàng thương mại đang được kiểm soát đặc biệt.

Như vậy, thay đổi quan trọng của phương án lần này nằm ở việc mở rộng phạm vi ngân hàng có thể nhận tiền gửi của Quỹ BHXH, đồng thời đặt ra điều kiện về chất lượng và mức độ an toàn đối với nhóm được mở rộng, cũng như loại trừ ngân hàng thương mại đang được kiểm soát đặc biệt.

Tờ trình cho biết phương án này được xây dựng sau khi Chính phủ chỉ đạo các bộ, cơ quan liên quan cập nhật, bổ sung việc tổng kết, đánh giá kết quả thực hiện đầu tư Quỹ BHXH theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Theo đánh giá của Chính phủ, phương án mới bảo đảm nguyên tắc an toàn hơn so với phương án trước đây đã trình Quốc hội; đồng thời góp phần mở rộng danh mục đầu tư so với Luật BHXH năm 2024, phù hợp với chủ trương được viện dẫn trong hồ sơ dự án Luật.

Đề xuất này cũng nằm trong một trong những mục tiêu lớn của lần sửa luật: khơi thông nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư Quỹ BHXH. Theo Tờ trình, sau hơn một năm thực hiện Luật BHXH năm 2024, hầu hết các quy định đã đi vào thực tiễn và được triển khai thuận lợi. Tuy nhiên, vẫn còn một số khoảng trống pháp lý và một số ít quy định chưa bảo đảm tính thống nhất, chưa tạo động lực cho phát triển đối tượng và khơi thông nguồn lực đầu tư quỹ.

Từ thực tiễn đó, Chính phủ xác định việc sửa luật phải đồng thời đáp ứng những thay đổi về tổ chức bộ máy, đơn giản hóa thủ tục cho người dân, doanh nghiệp, tạo cơ sở pháp lý thực hiện chính sách BHXH và tạo động lực cho đầu tư, phát triển đối tượng tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung.

Cơ quan thẩm tra đặc biệt coi trọng an toàn Quỹ BHXH

Phương án mở rộng danh mục đầu tư nhận được sự tán thành về nguyên tắc của Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội, song Báo cáo thẩm tra đồng thời đặt yêu cầu chặt chẽ hơn đối với điều kiện thực hiện.

Theo Báo cáo thẩm tra, đối với nội dung sửa đổi danh mục đầu tư Quỹ BHXH hiện có hai loại ý kiến.

Loại ý kiến thứ nhất là phương án Chính phủ đề xuất, theo đó mở rộng danh mục tiền gửi sang ngân hàng TMCP có vốn nhà nước và vốn doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ, cũng như ngân hàng TMCP có vốn doanh nghiệp nhà nước trên 50% vốn điều lệ, với điều kiện có chất lượng tốt, mức độ an toàn cao theo đánh giá của cơ quan quản lý nhà nước về hoạt động ngân hàng.

Loại ý kiến thứ hai đề nghị giữ quy định hiện hành.

Trên cơ sở xem xét hai phương án, Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản tán thành về nguyên tắc việc mở rộng danh mục đầu tư Quỹ BHXH, nhưng nhấn mạnh yêu cầu phải đặc biệt coi trọng an toàn.

Theo đó, cơ quan thẩm tra đề nghị Chính phủ trước hết phải quy định tiêu chí và xác định rõ đối tượng đầu tư. Đồng thời, Chính phủ cần báo cáo cấp có thẩm quyền về chủ trương mở rộng này do đây là chính sách mới, phức tạp, nhạy cảm và có tác động lớn đến quyền lợi của đông đảo người lao động.

Đây cũng là điểm cần phân biệt rõ giữa hai hồ sơ. Chính phủ cho rằng phương án đề xuất vừa góp phần mở rộng danh mục đầu tư vừa bảo đảm nguyên tắc an toàn hơn phương án trước đây; trong khi cơ quan thẩm tra không bác bỏ việc mở rộng, nhưng yêu cầu phải làm rõ ngân hàng nào đủ điều kiện nhận nguồn tiền này và dựa trên những tiêu chí nào, đồng thời đặt yêu cầu an toàn lên hàng đầu.

Cách tiếp cận thận trọng này phù hợp với chính lập luận trong Báo cáo thẩm tra rằng việc mở rộng đầu tư Quỹ BHXH là vấn đề có tác động lớn đến quyền lợi của đông đảo người lao động. Vì vậy, trước khi mở rộng phạm vi đầu tư, tiêu chí và đối tượng phải được xác định rõ trong quá trình hoàn thiện chính sách.

Mở rộng diện tham gia BHXH, cân nhắc bảo hiểm hưu trí bổ sung

Bên cạnh đầu tư quỹ, dự án Luật còn xử lý một loạt vấn đề liên quan trực tiếp đến phạm vi bao phủ và thực hiện chính sách BHXH.

Đáng chú ý là đề xuất tạo cơ sở pháp lý để từng bước mở rộng BHXH bắt buộc đối với những hình thức việc làm mới. Dự thảo quy định Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số và các đối tượng khác ngoài những nhóm đã được quy định, có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên, trên cơ sở đề xuất của Chính phủ và phù hợp điều kiện phát triển kinh tế - xã hội từng thời kỳ.

Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội cơ bản tán thành về nguyên tắc với định hướng từng bước mở rộng diện tham gia, qua đó bảo đảm quyền an sinh xã hội.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra lưu ý phạm vi “người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số” rất rộng. Vì vậy, Chính phủ được đề nghị xác định cụ thể những đối tượng thuộc diện BHXH bắt buộc trên cơ sở đánh giá đầy đủ căn cứ pháp lý và thực tiễn; đồng thời bảo đảm đồng bộ với pháp luật về lao động, việc làm và các lĩnh vực liên quan.

Một thay đổi khác là bảo hiểm hưu trí bổ sung. Dự thảo sửa khái niệm theo hướng đây là loại hình bảo hiểm tự nguyện theo nguyên tắc thị trường nhằm bổ sung cho chế độ hưu trí trong BHXH bắt buộc; quỹ có thể được tạo lập từ đóng góp của người sử dụng lao động, của cả người sử dụng lao động và người lao động, hoặc của người lao động.

Cơ quan thẩm tra cho biết có ý kiến băn khoăn về việc mở rộng đối tượng này. Chính phủ được đề nghị làm rõ đề xuất, cơ chế kiểm soát việc quản lý, sử dụng quỹ cũng như trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức, cá nhân liên quan; đồng thời cân nhắc chưa sửa đổi khi chưa đánh giá kỹ tác động và có đầy đủ thông tin về hiệu quả thực hiện chính sách thời gian qua.

Cùng với những thay đổi về chính sách, dự thảo hướng tới đơn giản hóa thủ tục thực hiện BHXH. Theo phương án Chính phủ trình, các quy định về hồ sơ, thủ tục tại Luật BHXH năm 2024 được bãi bỏ; Chính phủ được giao căn cứ khả năng khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia và cơ sở dữ liệu chuyên ngành để quy định việc thay thế, cắt giảm thành phần hồ sơ trong thủ tục hành chính.

Sổ BHXH được quy định cấp bằng bản điện tử; người tham gia có nhu cầu vẫn được cấp bản giấy và hai hình thức có giá trị pháp lý như nhau. Dự thảo cũng quy định việc chi trả lương hưu và trợ cấp BHXH thông qua tài khoản người thụ hưởng, giao Chính phủ quy định chi tiết.

Một vấn đề còn có quan điểm khác nhau là quyền kiểm tra của cơ quan BHXH. Chính phủ đề xuất bỏ nội dung kiểm tra của cơ quan BHXH trong Luật, trong khi Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị giữ quy định hiện hành. Cơ quan thẩm tra lập luận BHXH là cơ quan đặc thù, tổ chức theo ngành dọc; chức năng kiểm tra đã được quy định từ năm 2006 và được thực hiện ổn định, đồng thời việc phối hợp với các cơ quan trong quản lý nhà nước về BHXH góp phần nâng cao chất lượng quản lý và cải cách hành chính.

Theo hồ sơ Chính phủ trình, dự thảo không làm phát sinh tổ chức hành chính mới, không tăng biên chế và tiếp tục sử dụng bộ máy, nhân lực hiện có để triển khai. Dự án Luật dự kiến được Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2026 và dự thảo xác định thời điểm có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.

Với cách tiếp cận này, nội dung đầu tư Quỹ BHXH trở thành một trong những vấn đề cần được cân nhắc kỹ trong quá trình hoàn thiện dự luật. Chính phủ đề xuất mở rộng phạm vi ngân hàng được nhận tiền gửi để góp phần khơi thông nguồn lực, nhưng đồng thời thiết lập điều kiện về chất lượng, mức độ an toàn và loại trừ ngân hàng đang được kiểm soát đặc biệt. Cơ quan thẩm tra cơ bản đồng tình với hướng mở rộng, song yêu cầu tiêu chí, đối tượng phải được xác định rõ và an toàn của Quỹ BHXH phải được đặc biệt coi trọng.