Đằng sau sự tăng tốc của sản xuất công nghiệp

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Những con số trên không chỉ phản ánh sự phục hồi của sản xuất mà còn cho thấy công nghiệp đang thực sự tăng tốc. Nhưng khi tốc độ đã trở thành một lợi thế, câu hỏi lớn hơn đặt ra là làm thế nào để biến đà tăng tốc thành một nền tăng trưởng có sức bền?

Đại diện Cục Thống kê cho biết, điểm đáng chú ý nhất trong bức tranh công nghiệp 9 tháng là tốc độ tăng trưởng không chỉ duy trì ở mức cao mà còn có xu hướng mạnh lên trong quý III.

IIP quý III tăng 14,8%, cao hơn đáng kể mức tăng 12,3% của 9 tháng. Công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn là khu vực đóng vai trò đầu tàu của sản xuất tăng 15,3%. Đây là tín hiệu cho thấy hoạt động sản xuất đang có thêm động lực trong những tháng cuối năm.

Đằng sau những con số này là sự phục hồi và mở rộng của đơn hàng, hoạt động xuất khẩu, nhu cầu tiêu dùng và đầu tư sản xuất. Khi nhà máy tăng công suất, doanh nghiệp tuyển thêm lao động, đơn hàng quay trở lại, sức lan tỏa không chỉ nằm trong khu vực công nghiệp mà còn kéo theo logistics, thương mại, dịch vụ và nhiều ngành phụ trợ. Nói cách khác, công nghiệp đang tiếp tục giữ vai trò là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế. Nhưng tăng trưởng cao chưa đồng nghĩa với tăng trưởng bền vững. Đây là điểm cần nhìn thẳng khi nền sản xuất đang có một năm tăng tốc mạnh.

Bởi nếu chỉ nhìn vào sản lượng, doanh thu hay tốc độ tăng IIP, rất dễ bỏ qua vấn đề quan trọng đó là giá trị nào đang được tạo ra trong mỗi đơn vị sản xuất và phần giá trị đó thuộc về doanh nghiệp Việt Nam đến đâu?

Trong nhiều năm, công nghiệp Việt Nam đã có bước tiến rất lớn về quy mô. Các trung tâm sản xuất điện tử, cơ khí, dệt may, da giày, chế biến thực phẩm... ngày càng mở rộng. Khu vực chế biến, chế tạo trở thành trụ cột của xuất khẩu và đóng góp quan trọng vào tăng trưởng. Nhưng quy mô lớn cũng đặt ra yêu cầu lớn hơn về chất lượng.

Một nền công nghiệp có thể tăng nhanh nhờ đơn hàng, nhờ mở rộng công suất hoặc nhờ dòng vốn đầu tư mới. Tuy nhiên, để duy trì tốc độ ấy trong nhiều năm, nền kinh tế cần nhiều hơn như năng suất lao động phải tăng, công nghệ phải được nâng cấp, tỷ lệ nội địa hóa phải cao hơn và doanh nghiệp trong nước phải tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng.

Ông Nguyễn Trọng Luật, Phó Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Hỗ trợ TP. Hồ Chí Minh (HASI), cho biết một số đơn vị đã đầu tư mạnh vào tự động hóa, số hóa quy trình sản xuất và ứng dụng Internet vạn vật (IoT) trong nhiều năm, nhưng đúc kết từ thực tiễn cho thấy đầu tư công nghệ mới chỉ là một phần. Bởi máy móc có thể mua, công nghệ có thể đầu tư nhưng con người mới là yếu tố quyết định thành công của quá trình chuyển đổi số.

Nếu sản xuất vẫn chủ yếu dựa vào lao động giá rẻ, gia công và lắp ráp, tăng trưởng sẽ dễ bị giới hạn bởi chi phí nhân công, nguyên liệu, năng lượng và những biến động của thị trường bên ngoài. Khi đó, một con số IIP rất cao trong một năm chưa chắc tạo ra một nền công nghiệp có sức cạnh tranh tương ứng trong 5 - 10 năm tới. Đây chính là ranh giới giữa tăng trưởng nhanh và tăng trưởng bền vững.

Tăng tốc giúp nền kinh tế đi nhanh hơn. Nhưng năng suất, công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực doanh nghiệp mới quyết định nền kinh tế có thể đi xa đến đâu.

Một đặc điểm nổi bật của công nghiệp Việt Nam hiện nay là vai trò rất lớn của khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài trong sản xuất và xuất khẩu. Đây là nguồn lực quan trọng giúp Việt Nam tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đồng thời tạo sức ép để doanh nghiệp trong nước nâng chuẩn. Nhưng nếu muốn chuyển từ tăng tốc sang tăng trưởng bền vững, mối quan hệ này cần tiến thêm một bước. Chính là từ việc “sản xuất tại Việt Nam” sang “tạo giá trị tại Việt Nam”.

Mục tiêu của công nghiệp trong giai đoạn mới vì thế không chỉ là thu hút thêm nhà máy, mà phải hình thành được hệ sinh thái sản xuất đủ năng lực để doanh nghiệp Việt Nam trở thành nhà cung ứng, nhà phát triển sản phẩm và từng bước tham gia vào những công đoạn có giá trị gia tăng cao hơn.

Ông Lê Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số Quốc gia Việt Nam chia sẻ, mục tiêu cuối cùng của kỷ nguyên số vì thế không phải là số lượng nền tảng, tốc độ Internet hay số doanh nghiệp công nghệ. Những chỉ số đó quan trọng, nhưng mới phản ánh điều kiện cần. Điều kiện đủ là khả năng biến những nguồn lực ấy thành năng suất và giá trị. Trong bối cảnh chi phí logistics, năng lượng, nguyên liệu và nhân công ngày càng trở thành yếu tố quyết định sức cạnh tranh, doanh nghiệp không thể mãi dựa vào lợi thế chi phí thấp. Tự động hóa, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, quản trị dữ liệu và sản xuất xanh vì thế không còn là những câu chuyện mang tính lựa chọn. Chúng đang dần trở thành điều kiện để doanh nghiệp tồn tại trong chuỗi cung ứng mới.

Đặc biệt, yêu cầu xanh hóa sản xuất đang thay đổi cách các thị trường lớn lựa chọn nhà cung cấp. Doanh nghiệp muốn giữ đơn hàng không chỉ phải giao đúng, giao đủ và có giá cạnh tranh, mà còn phải chứng minh được nguồn gốc nguyên liệu, tiêu chuẩn môi trường, mức phát thải và trách nhiệm xã hội.

Tăng tốc là điều đáng mừng. Nhưng tăng trưởng bền vững mới là đích đến.