Đơn hàng tăng, vì sao doanh nghiệp vẫn dè dặt tuyển thêm lao động?

Nghịch lý sản lượng tăng, việc làm giảm

Báo cáo Chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) ngành sản xuất Việt Nam tháng 8 do S&P Global công bố đạt 53,3 điểm, đánh dấu tháng thứ 14 liên tiếp nằm trên ngưỡng tăng trưởng (50 điểm). Đây là mức cải thiện điều kiện kinh doanh mạnh nhất kể từ tháng 2/2026.

Đáng chú ý, sản lượng nhà máy đã tăng tháng thứ 16 liên tiếp với tốc độ nhanh nhất trong hơn hai năm qua. Số lượng đơn đặt hàng mới cũng ghi nhận đà tăng mạnh nhất kể từ tháng 10/2025 nhờ lực cầu phục hồi và nhiều dòng sản phẩm mới được tung ra thị trường.

Ảnh minh họa

Bức tranh này tương đồng với số liệu từ Cục Thống kê khi Chỉ số sản xuất toàn ngành công nghiệp (IIP) tháng 8 tăng 14,4% so với cùng kỳ năm ngoái, tính chung 8 tháng tăng 11,9%, mức tăng cao nhất của cùng kỳ nhiều năm trở lại đây.

Tuy nhiên, khảo sát PMI lại cho thấy một diễn biến trái chiều trong tuyển dụng ngắn hạn: quy mô việc làm tại các doanh nghiệp tham gia khảo sát giảm trở lại trong tháng 8. Dữ liệu PMI tháng 8 chỉ ra quy mô lao động trong khu vực sản xuất tiếp tục thu hẹp, đánh dấu đợt giảm thứ 5 trong vòng nửa năm. Các lý do chính được doanh nghiệp đưa ra gồm lao động tự nghỉ việc, đến tuổi nghỉ hưu hoặc bị cắt giảm hợp đồng tạm thời.

Trong khi đó, khối lượng công việc tồn đọng (chưa hoàn thành) lại tăng tháng thứ hai liên tiếp. Việc thiếu người khiến công suất sản xuất bắt đầu chịu sức ép. Dù vậy, phần lớn nhà máy vẫn chọn cách xử lý bằng cách khai thác công suất dư thừa, tăng ca, tối ưu hóa quy trình thay vì tuyển mới diện rộng.

Dù số liệu toàn ngành của Cục Thống kê cho thấy tổng số lao động công nghiệp đến ngày 1/8 vẫn tăng 3,8% so với cùng kỳ 2025, nhưng xu hướng cắt giảm hoặc ngừng tuyển mới ở bộ phận doanh nghiệp ngắn hạn là có thật.

Một yếu tố có thể lý giải sự thận trọng là diễn biến chưa đồng đều giữa tổng đơn hàng và đơn hàng xuất khẩu. Dù tổng đơn hàng tăng, đơn hàng xuất khẩu lại giảm nhẹ lần đầu tiên sau 4 tháng do ảnh hưởng từ bất ổn địa chính trị toàn cầu.

Khi chưa thể chắc chắn đà hồi phục của cầu thế giới có bền vững hay không, việc tuyển thêm lao động sẽ buộc doanh nghiệp gánh ngay quỹ lương, bảo hiểm, chi phí đào tạo và quản lý cố định. Nếu thị trường bất ngờ đảo chiều, chi phí vận hành sẽ ngay lập tức phình to.

Tăng năng suất trước, thêm nhân sự sau

Các chỉ báo quý II cho thấy doanh nghiệp có xu hướng ưu tiên khai thác năng lực sản xuất hiện hữu hơn là mở rộng mạnh lao động. Theo kết quả điều tra xu hướng sản xuất kinh doanh của Cục Thống kê, chỉ 15% doanh nghiệp chế biến, chế tạo gia tăng lực lượng lao động trong quý II, trong khi 16,4% cắt giảm.

Ngược lại, tỷ lệ sử dụng công suất máy móc, thiết bị bình quân lại tăng lên 75,5%. Khoảng 3/4 số doanh nghiệp được hỏi cho biết đang vận hành từ 70% công suất trở lên. Việc sản lượng tăng nhưng tuyển dụng “đi lùi” chứng tỏ các nhà sản xuất đang tập trung đẩy mạnh hiệu suất vận hành và ứng dụng công nghệ để tối ưu hóa quy trình.

Mặt khác, quản trị hàng tồn kho tháng 8 cũng cho thấy góc nhìn thận trọng. Dù gia tăng mua nguyên vật liệu cho sản xuất, tốc độ mua hàng của doanh nghiệp đã chậm lại đáng kể. Hầu hết đầu vào được đưa thẳng vào dây chuyền, khiến tồn kho nguyên liệu giảm mạnh nhất trong 5 tháng. Tồn kho thành phẩm cũng giảm nhanh do hàng được giao ngay cho đối tác.

Mô hình vận hành "tinh gọn" này giúp tối ưu hóa dòng tiền và giảm chi phí lưu kho, nhưng đòi hỏi tính chính xác tuyệt đối trong chuỗi cung ứng. Chỉ cần một mắt xích vận tải hoặc cung ứng gặp sự cố, tiến độ giao hàng sẽ lập tức bị ảnh hưởng.

Một rào cản lớn khác khiến doanh nghiệp chưa thể mạnh tay tuyển dụng là sức ép chi phí. Dữ liệu quý II ghi nhận hơn 38% doanh nghiệp chịu chi phí sản xuất trên mỗi đơn vị sản phẩm tăng cao. Trong đó, cạnh tranh gay gắt tại thị trường nội địa (50,6%), sức mua trong nước yếu (47,4%)… là những lực cản lớn nhất.

Đến tháng 8, dù đà tăng giá đầu vào đã hạ nhiệt xuống mức thấp nhất 11 tháng, biến động giá dầu vẫn đẩy chi phí nhiên liệu, nhựa và logistics lên cao. Ngược lại, giá bán ra của sản phẩm lại tăng chậm lại tháng thứ tư liên tiếp do sức ép cạnh tranh. Khoảng hẹp lại này cắt giảm đáng kể biên lợi nhuận, khiến việc gia tăng chi phí nhân công trở thành "nước đi mạo hiểm".

Dù vậy, triển vọng những tháng cuối năm chưa hẳn u tối. Báo cáo từ Cục Thống kê chỉ ra có tới 83,4% doanh nghiệp kỳ vọng hoạt động kinh doanh quý III sẽ ổn định hoặc tốt hơn quý II; gần 90% dự kiến giữ nguyên hoặc tăng quy mô lao động. Chỉ số cân bằng sử dụng lao động được dự báo sẽ đảo chiều từ mức âm 1,4% (quý II) lên dương 7,1% trong quý III.

Triển vọng tuyển dụng vì vậy sẽ phụ thuộc đáng kể vào độ bền của đơn hàng, đặc biệt là cầu xuất khẩu, cũng như mức độ khai thác công suất hiện hữu. Trong bối cảnh rủi ro thị trường bên ngoài còn lớn, doanh nghiệp nhiều khả năng tiếp tục cân nhắc giữa mở rộng nhân sự và nâng hiệu quả vận hành.