Dữ liệu “xóa nhòa” khoảng cách giữa cơ chế và thực tiễn trong lĩnh vực Hải quan

Chuyển từ quản lý dựa nhiều vào hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu giúp doanh nghiệp tiết kiệm nhiều chi phí. (Ảnh: Cục Hải quan)

Rõ hơn cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu

Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng ban Pháp chế VCCI, cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao những kết quả cải cách mà ngành Hải quan đạt được trong hơn một thập kỷ qua. Từ mô hình kê khai giấy tờ thủ công, đến nay gần như toàn bộ quy trình đã được điện tử hóa. Thời gian thông quan đối với luồng xanh chỉ còn tính bằng giây. Đặc biệt, tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa đã giảm từ gần 10% xuống còn khoảng 2,65% trong năm vừa qua, dù số lượng tờ khai tăng gấp nhiều lần. Những con số đó phản ánh rõ hiệu quả của tiến trình hiện đại hóa hải quan, đồng thời tạo nền tảng để ngành Hải quan tiếp tục bước sang giai đoạn phát triển mới với mục tiêu xây dựng hải quan số, hải quan thông minh.

Chuyển đổi số trong lĩnh vực hải quan mang lại nhiều lợi ích về tối ưu thời gian và chi phí thông quan, nhưng doanh nghiệp xuất nhập khẩu vẫn đối mặt với các khó khăn. Đại diện một doanh nghiệp xuất khẩu nêu thực tế, dữ liệu giữa cơ quan hải quan, các bộ ngành liên quan (kiểm tra chuyên ngành), đơn vị logistics, cảng biển và hãng tàu chưa hoàn toàn tích hợp theo thời gian thực. Doanh nghiệp vẫn phải nhập dữ liệu lặp lại trên nhiều cổng thông tin khác nhau hoặc vừa khai báo điện tử vừa phải xuất trình chứng từ giấy đối chiếu. Trong khi đó, ngành Hải quan cũng gặp áp lực rất lớn trong bối cảnh phải đồng thời vận hành các hệ thống nghiệp vụ liên tục, vừa triển khai các dự án chuyển đổi số mới, vừa xử lý yêu cầu kết nối ngày càng phức tạp với các bộ, ngành, ngân hàng, doanh nghiệp và hãng vận tải.

Vừa qua, với 471/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan và có hiệu lực thi hành từ ngày 01/3/2027 nhằm hoàn thiện thể chế, tạo cơ sở pháp lý cho quá trình hiện đại hóa hoạt động hải quan, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế số, thương mại điện tử và hội nhập quốc tế. Một trong những điểm đáng chú ý là Luật bổ sung nguyên tắc không yêu cầu nộp lại hồ sơ, dữ liệu đã được chia sẻ qua Cơ chế một cửa quốc gia. Đây là bước tiến theo hướng chuyển từ quản lý dựa nhiều vào hồ sơ sang quản lý dựa trên dữ liệu, đồng thời giảm giấy tờ, thời gian và chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Đối với Cơ chế một cửa quốc gia, Luật làm rõ hơn cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu và bổ sung nguyên tắc không yêu cầu nộp lại bản giấy đối với dữ liệu đã được chia sẻ.

Cùng với đó, Luật tạo cơ sở pháp lý để quản lý hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Luật đồng thời tiếp tục đẩy mạnh quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ và hậu kiểm. Đối với đại lý làm thủ tục hải quan, quy định được chỉnh lý theo hướng Bộ trưởng Bộ Tài chính tập trung quy định về quản lý và hoạt động, không quy định điều kiện kinh doanh; việc quản lý chuyển mạnh sang cơ chế hậu kiểm theo tiêu chuẩn nghề nghiệp. Đây là những thay đổi có ý nghĩa trực tiếp đối với môi trường kinh doanh, khi yêu cầu quản lý được đặt trên nền tảng dữ liệu, mức độ tuân thủ và rủi ro thay vì gia tăng các điều kiện, thủ tục tiền kiểm.

Những nội dung được luật hóa lần này không chỉ tạo thuận lợi cho doanh nghiệp mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cơ quan Hải quan trong quản lý dữ liệu, phân tích rủi ro, giám sát hàng hóa và kiểm tra sau thông quan. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng mô hình hải quan số, thông minh, hiện đại và minh bạch, một chuyên gia khẳng định.

Luật sư Phan Hoài Nam, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn W&A cho biết, lợi ích đầu tiên phải thể hiện ở thời gian và nhân lực thực hiện thủ tục. Khi dữ liệu đã được cung cấp và được phép khai thác, doanh nghiệp và đại lý không phải nhiều lần chuẩn bị, nhập và cung cấp cùng một thông tin. Với doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu thường xuyên, việc giảm các thao tác này sẽ tạo hiệu quả rõ rệt. Lợi ích tiếp theo là hạn chế chi phí phát sinh do thời gian xử lý kéo dài. Khi dữ liệu được cung cấp đầy đủ, chia sẻ đúng quy định và cơ quan Hải quan có thể khai thác thông tin đã có, quá trình xử lý có điều kiện được thực hiện nhanh hơn, qua đó hỗ trợ doanh nghiệp chủ động hơn về vận chuyển, nhận hàng, lưu kho, lưu bãi và kế hoạch sản xuất, kinh doanh.

Dữ liệu được cung cấp đầy đủ, chia sẻ đúng quy định giúp quá trình xử lý có điều kiện được thực hiện nhanh hơn. (Ảnh: Cục Hải quan)

Đối với đại lý làm thủ tục hải quan, khi những thao tác hành chính được giảm nhờ dữ liệu, nguồn lực có thể tập trung nhiều hơn cho công việc nghiệp vụ như kiểm tra hồ sơ, tư vấn và hỗ trợ doanh nghiệp xử lý những trường hợp cần làm rõ. Cùng với cơ chế hậu kiểm, đại lý sẽ phải cạnh tranh bằng chất lượng dịch vụ và năng lực nghề nghiệp thực tế, Luật sư Phan Hoài Nam khẳng định.

Đưa tiếng nói từ cơ sở vào quá trình hoàn thiện pháp luật

Để các quy định của Luật khi đi vào cuộc sống không dừng ở việc “đúng luật” mà còn bảo đảm tính khả thi, ông Kim Long Biên, Trưởng ban Ban Pháp chế, Cục Hải quan cho biết, cơ quan Hải quan đã chủ động chuẩn bị từ sớm, với mục tiêu bảo đảm các văn bản dưới Luật có tính khả thi, sát thực tiễn và sẵn sàng cùng thời điểm Luật có hiệu lực từ ngày 01/3/2027. Mục tiêu của quá trình xây dựng văn bản dưới Luật là bám sát các quy định mới, đồng thời xử lý được những vấn đề phát sinh trong thực tiễn quản lý, bảo đảm sự thống nhất trong tổ chức thực hiện tại các đơn vị Hải quan và tạo thuận lợi cho doanh nghiệp.

Trên cơ sở đó, Cục Hải quan đã tổ chức đợt làm việc tập trung để xây dựng dự thảo Nghị định quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan. Việc huy động cả các đơn vị nghiệp vụ ở cấp Cục và các Chi cục Hải quan khu vực giúp quá trình xây dựng văn bản có thêm góc nhìn từ thực tế tổ chức thực hiện. Những quy định liên quan trực tiếp đến quy trình, thủ tục, kiểm tra, giám sát hay quản lý rủi ro được đặt trong mối liên hệ với điều kiện thực tế tại cửa khẩu và hoạt động của doanh nghiệp. Cùng với quá trình xây dựng văn bản, việc khảo sát thực tế tại các địa bàn cửa khẩu cũng được chú trọng nhằm đưa tiếng nói từ cơ sở vào quá trình hoàn thiện pháp luật.

Việc kết hợp làm việc tại trụ sở Chi cục với khảo sát trực tiếp tại cửa khẩu giúp đoàn công tác có cái nhìn đầy đủ hơn về khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tiễn tổ chức thực hiện. Đây cũng là nguồn thông tin, dữ liệu quan trọng để quá trình hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thi hành Luật có thêm cơ sở thực tiễn, nhất là đối với những quy định tác động trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp và công tác phối hợp giữa các lực lượng tại cửa khẩu, ông Kim Long Biên khẳng định.

Không chỉ vậy, theo bà Trần Hồng Nguyên, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, việc tiếp thu ý kiến từ doanh nghiệp giúp phản ánh đầy đủ hơn tác động của các quy định pháp luật đối với hoạt động sản xuất, kinh doanh. Kết hợp với thông tin, dữ liệu từ cơ quan Hải quan và các lực lượng chức năng, đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để nhận diện những quy định phát huy hiệu quả cũng như các nội dung cần tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện để văn bản hướng dẫn Luật Hải quan đi vào cuộc sống.