Hàng Việt vững vàng hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Định danh người bán và truy xuất nguồn gốc hàng hóa đang trở thành điều kiện tiên quyết để hàng hóa Việt Nam khẳng định giá trị trong chuỗi cung ứng toàn cầu

Tiện lợi đi kèm rủi ro

Theo ông Nguyễn Văn Thành, đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), quy mô thị trường thương mại điện tử Việt Nam dự kiến đạt khoảng 30–31 tỷ USD trong năm nay, chiếm hơn 10% tổng mức bán lẻ hàng hóa. Mua sắm trực tuyến đã trở thành thói quen phổ biến của người tiêu dùng, phản ánh mức độ thâm nhập sâu rộng của thương mại điện tử vào đời sống kinh tế – xã hội.

Tuy nhiên, đi cùng với sự tiện lợi là những rủi ro ngày càng bộc lộ rõ. Một khảo sát gần đây cho thấy 100% người tham gia từng mua hàng online, nhưng có tới 70% người tiêu dùng không hài lòng vì sản phẩm nhận được không đúng quảng cáo, chất lượng kém hoặc là hàng giả, hàng nhái.

Ở góc độ quản lý, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) thẳng thắn nhìn nhận, tình trạng vi phạm trên không gian mạng vẫn ở mức cao và chưa được kiểm soát triệt để. Khác với mô hình kinh doanh truyền thống, thương mại điện tử khiến danh tính người bán và địa điểm giao dịch trở nên khó xác định. Người mua có thể đặt hàng ở bất cứ đâu, trong khi không biết rõ ai là người bán, hàng hóa được lưu trữ ở đâu.

Chính sự “vô hình” này đã tạo ra khoảng trống lớn cho hàng giả, hàng nhái và các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Thách thức càng trở nên phức tạp khi nhiều nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử vận hành xuyên biên giới, chịu sự điều chỉnh của pháp luật nước ngoài. Nếu thiếu sự hợp tác từ các đơn vị vận hành nền tảng, việc truy vết và xử lý các đối tượng vi phạm gần như rơi vào bế tắc.

Trong khi đó, mô hình kinh doanh đang dịch chuyển mạnh từ chợ truyền thống, cửa hàng vật lý sang môi trường số, không chỉ với hàng tiêu dùng mà cả những nhóm hàng đặc thù như dược phẩm, hóa chất. Thực tế này buộc lực lượng quản lý phải thay đổi tư duy và phương thức hành động để theo kịp diễn biến của thị trường.

Hoàn thiện pháp lý – bước đi không thể thiếu

Trước những khoảng trống quản lý nêu trên, việc hoàn thiện hành lang pháp lý được xem là yêu cầu cấp thiết. Trong bối cảnh đó, Luật Thương mại điện tử vừa được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2015 và sẽ có hiệu lực từ đầu năm nay được đánh giá là bước tiến quan trọng trong quản lý hoạt động thương mại điện tử, đặc biệt là thương mại điện tử xuyên biên giới.

Luật mới lần đầu tiên đặt ra yêu cầu rõ ràng đối với các nền tảng xuyên biên giới và các sàn thương mại điện tử có giao diện, ngôn ngữ hướng tới người tiêu dùng Việt Nam, buộc phải đăng ký, lưu trữ dữ liệu giao dịch và chịu sự điều chỉnh của pháp luật Việt Nam. Đây được coi là nền tảng pháp lý quan trọng để xử lý các tranh chấp phát sinh, đồng thời nâng cao trách nhiệm của các sàn trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Đáng chú ý, các nội dung livestream và dữ liệu giao dịch phải được lưu trữ trong thời gian dài nhằm phục vụ công tác kiểm tra, đối soát khi phát sinh tranh chấp. Các sàn cũng phải chủ động kiểm duyệt thông tin hàng hóa và nhanh chóng gỡ bỏ nội dung vi phạm theo yêu cầu của cơ quan chức năng. Những quy định này không chỉ tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước mà còn góp phần làm lành mạnh hóa môi trường kinh doanh trên không gian số.

Không dừng lại ở việc định danh người bán, trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, hàng hóa Việt Nam muốn đứng vững trên thị trường quốc tế còn phải đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc, xuất xứ minh bạch và rõ ràng.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia, khi các thị trường lớn như EU, Hoa Kỳ, Nhật Bản áp dụng các quy định mới về thiết kế sinh thái, hộ chiếu số sản phẩm và truy xuất nguồn gốc bắt buộc, Việt Nam cần khẳng định vị thế bằng hệ thống tiêu chuẩn tiên tiến, dữ liệu tin cậy và năng lực kết nối chuỗi cung ứng theo hướng mở – bền vững – số hóa. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn và bền vững hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở trong nước, theo ông Bùi Bá Chính, Giám đốc Trung tâm Mã số mã vạch quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), trong 5 năm qua, việc triển khai truy xuất nguồn gốc hàng hóa tại các địa phương đã có nhiều chuyển biến tích cực. Các địa phương đã triển khai nhiều hình thức hỗ trợ như cấp tem, mã QR, hỗ trợ chi phí áp dụng và hỗ trợ kỹ thuật.

Đặc biệt, Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia chính thức vận hành từ ngày 1/10/2024 đã trở thành cầu nối kết nối các thành phần trong chuỗi cung ứng giữa bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp. Hiện đã có 13 tỉnh, thành phố kết nối kỹ thuật với Cổng; trong đó 4 địa phương gồm Lào Cai, Hưng Yên, An Giang và Cần Thơ đã thực hiện kết nối, chia sẻ dữ liệu. 100% doanh nghiệp sử dụng mã số mã vạch Việt Nam (đầu mã 893), với trên 1,9 triệu sản phẩm được định danh và hơn 5.000 sản phẩm đủ chuỗi đã kết nối, chia sẻ dữ liệu trên Cổng.

Gần đây, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng đã ban hành kế hoạch thí điểm truy xuất nguồn gốc đối với quả sầu riêng. Theo Bộ, hệ thống này không chỉ giúp người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra xuất xứ, chất lượng và độ an toàn sản phẩm, mà còn hỗ trợ nông hộ, hợp tác xã và doanh nghiệp quản lý hiệu quả chuỗi cung ứng, nâng cao giá trị thương mại và uy tín của sầu riêng Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế. Trên cơ sở đó, mô hình sẽ được hoàn thiện và nhân rộng đối với các mặt hàng nông sản chủ lực khác trong thời gian tới.

Khép lại “vùng xám” để nâng sức cạnh tranh

Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, việc triển khai truy xuất nguồn gốc hiện vẫn chưa đồng đều. Một số địa phương mới dừng ở việc ban hành kế hoạch hoặc triển khai ở phạm vi hạn chế. Nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, thủy sản, thực phẩm chế biến vẫn còn khoảng cách đáng kể so với yêu cầu đặt ra, đặc biệt đối với sản xuất nhỏ lẻ, làng nghề và hệ thống phân phối truyền thống. Bên cạnh đó, hạ tầng số chưa đồng bộ, chi phí đầu tư ban đầu cao, thói quen sản xuất truyền thống và tình trạng các hệ thống chưa liên thông vẫn là những rào cản lớn.

Những “vùng xám” này đang trực tiếp ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng và thương mại điện tử xuyên biên giới phát triển nhanh, khi truy xuất nguồn gốc đã trở thành điều kiện bắt buộc tại nhiều thị trường.

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, để hoạt động truy xuất nguồn gốc thực sự phát huy hiệu quả, Việt Nam cần xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc quốc gia theo hướng chuẩn hóa dữ liệu liên thông đa ngành, kết nối quốc tế, chuyển từ kết nối kỹ thuật sang liên thông dữ liệu ở quy mô quốc gia. Đồng thời, mọi ngành hàng chủ lực từ nông nghiệp, công nghiệp, dược phẩm đến hàng tiêu dùng đều phải áp dụng truy xuất nguồn gốc theo chuẩn quốc gia thống nhất.

Những định hướng này, nếu được triển khai nhanh chóng, quyết liệt và đồng bộ, sẽ trở thành “chìa khóa” quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam nâng cao giá trị, gia tăng sức cạnh tranh và vững vàng hơn trên thị trường khu vực cũng như toàn cầu.