Hộ kinh doanh cần gì để mạnh dạn mở rộng quy mô?

Hộ kinh doanh chật vật giữa nhiều sức ép

Hộ kinh doanh là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, hiện tạo sinh kế cho khoảng 10 triệu lao động. Với sự hiện diện rộng khắp từ đô thị đến nông thôn, khu vực này không chỉ cung cấp hàng hóa, dịch vụ mà còn tạo việc làm và duy trì hoạt động kinh tế tại nhiều địa bàn.

Tuy nhiên, phía sau quy mô lớn đó là những áp lực ngày càng rõ. Khảo sát hộ kinh doanh năm 2026 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho thấy, 81,5% hộ được khảo sát cho biết doanh thu năm 2025 giảm, 73,7% chỉ đạt mức lãi ít và 75,4% ghi nhận lượng khách hàng giảm.

Đáng chú ý, chỉ 1,8% số hộ có kế hoạch mở rộng hoạt động, trong khi 33% dự kiến thu hẹp quy mô. Những con số này phần nào phản ánh tâm lý thận trọng đang bao trùm khu vực hộ kinh doanh khi nhiều chủ hộ lựa chọn phòng thủ, duy trì hoạt động thay vì đầu tư mở rộng.

Với hộ kinh doanh, mỗi khoản chi phí được tiết giảm đều có thể trở thành nguồn lực quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh. Ảnh minh họa

Sức ép không chỉ đến từ sức mua hay chi phí đầu vào. Các yêu cầu liên quan đến thuế, kế toán, hóa đơn và minh bạch hoạt động cũng trở thành thách thức đối với những hộ quy mô nhỏ. Có tới 73,3% hộ được khảo sát cho biết gặp khó khăn về pháp lý. Trong khi đó, khả năng tiếp cận và nắm bắt chính sách còn hạn chế. Gần một nửa số hộ chỉ hiểu chính sách ở mức cơ bản, 33,9% mới dừng ở mức nghe nói. Điều này khiến không ít hộ lúng túng khi thực hiện những quy định mới dù mong muốn tuân thủ.

Thực tế tại Quảng Ngãi cho thấy, quá trình chuyển đổi từ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết. Trước khi hoàn tất chuyển đổi, ông Ngô Đình Tuấn, đại diện Cơ sở sản xuất, kinh doanh và chế biến hành tỏi Lý Sơn Thanh Thúy, từng cho biết còn băn khoăn về thủ tục, chính sách hỗ trợ cũng như việc xử lý các vấn đề liên quan đến logo, mã vạch và giấy tờ đã đăng ký theo mô hình hộ kinh doanh. Đến đầu tháng 8/2026, cơ sở này đã chuyển đổi sang mô hình công ty.

Trong khi đó, bà Tôn Thị Quỳnh My, chủ Cơ sở sản xuất My Tôn cũng cho rằng, chuyển đổi lên doanh nghiệp có thể giúp sản phẩm tiếp cận thị trường lớn hơn, song chi phí và thủ tục vẫn là những yếu tố khiến chủ hộ phải cân nhắc.

Những câu chuyện trên cho thấy bài toán hỗ trợ hộ kinh doanh không thể chỉ nhìn từ góc độ thuế. Điều quan trọng hơn là giảm chi phí tuân thủ, giúp chủ hộ hiểu và thực hiện đúng chính sách, đồng thời tạo môi trường thuận lợi để những cơ sở có tiềm năng có thể lớn lên.

Giảm gánh nặng, tạo dư địa phát triển

Một trong những hướng hỗ trợ đang được triển khai là mở rộng dư địa chính sách thuế. Theo Nghị định 141/2026/NĐ-CP, mức doanh thu không chịu thuế giá trị gia tăng và không phải nộp thuế thu nhập cá nhân của hộ, cá nhân kinh doanh đã được nâng từ 500 triệu đồng lên 1 tỷ đồng/năm.

Một chính sách hỗ trợ đáng chú ý khác vừa được Quốc hội thông qua là giảm 30% số thuế thu nhập cá nhân phải nộp của kỳ tính thuế năm 2026 và 2027 đối với thu nhập từ kinh doanh của cá nhân cư trú có doanh thu hằng năm không quá 10 tỷ đồng. Nghị quyết có hiệu lực từ ngày 24/8/2026.

Trong khi đó, Bộ Tài chính cũng đề xuất nâng mức doanh thu để hộ, cá nhân kinh doanh được lựa chọn áp dụng phương pháp tính thuế theo tỷ lệ trên doanh thu từ 3 tỷ đồng lên 10 tỷ đồng/năm. Nếu được thông qua, phương án này được kỳ vọng góp phần đơn giản hóa cách tính thuế, giảm thời gian và chi phí tuân thủ cho một bộ phận lớn hộ kinh doanh.

Với hộ kinh doanh, mỗi khoản chi phí được tiết giảm đều có thể trở thành nguồn lực quay trở lại hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong điều kiện biên lợi nhuận còn mỏng, phần nguồn lực giữ lại có thể được sử dụng để nhập thêm hàng, đầu tư máy móc, duy trì lao động hoặc mở rộng mặt bằng.

Nhưng giảm nghĩa vụ tài chính mới chỉ là một phần của bài toán. Quá trình số hóa đang buộc hộ kinh doanh thay đổi phương thức vận hành. Hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng, thanh toán không dùng tiền mặt hay các ứng dụng quản lý doanh thu giúp hoạt động kinh doanh minh bạch hơn, song cũng đặt ra chi phí và yêu cầu thích ứng đối với những hộ vốn quen ghi chép thủ công.

Tại Lâm Đồng, anh Lê Tiến Thành, một hộ kinh doanh tại xã Đức Lập, cho biết việc chuyển từ ghi chép sổ tay sang phần mềm điện tử ban đầu đòi hỏi thay đổi thói quen. Tuy nhiên, khi quen với công cụ số, việc ghi nhận doanh thu, kiểm soát hàng hóa và theo dõi tình hình kinh doanh trở nên thuận lợi hơn.

Thương mại điện tử cũng đang mở thêm cơ hội. Tại một cửa hàng thời trang ở xã Đức Trọng, doanh thu từ đơn hàng trực tuyến đã chiếm khoảng 50%, giúp cơ sở tiếp cận khách hàng ngoài địa bàn và nắm bắt nhanh hơn thị hiếu thị trường.

Đáng chú ý, quá trình số hóa không chỉ phục vụ quản lý thuế mà còn có thể tạo thêm điều kiện để hộ kinh doanh tiếp cận vốn. Theo ông Trần Văn Long, Trưởng Thuế tỉnh Lâm Đồng, việc ghi nhận doanh thu, giao dịch và dòng tiền bằng dữ liệu giúp hộ kinh doanh có thêm cơ sở khi làm việc với ngân hàng, tiếp cận tín dụng và mở rộng quy mô. Đến hết tháng 7/2026, tỷ lệ cài đặt eTax Mobile của hộ kinh doanh trên địa bàn Lâm Đồng đã vượt 75%.

Ở góc độ tín dụng, đây là thay đổi có ý nghĩa bởi một trong những trở ngại của nhiều hộ kinh doanh khi tiếp cận vốn ngân hàng là khó chứng minh đầy đủ doanh thu, dòng tiền và hiệu quả hoạt động. Việc hóa đơn, doanh thu và giao dịch thanh toán từng bước được số hóa, dữ liệu kinh doanh minh bạch hơn có thể trở thành cơ sở để ngân hàng đánh giá năng lực tài chính, dòng tiền và khả năng trả nợ của khách hàng.

Điều này cũng mở ra khả năng hình thành một vòng tuần hoàn tích cực: số hóa giúp minh bạch dòng tiền, minh bạch dòng tiền hỗ trợ khả năng đánh giá tín dụng, còn nguồn vốn phù hợp tạo điều kiện để hộ đầu tư máy móc, bổ sung vốn lưu động và mở rộng kinh doanh. Với những hộ có phương án kinh doanh khả thi nhưng thiếu tài sản bảo đảm hoặc hồ sơ tài chính chưa đầy đủ, dữ liệu giao dịch ngày càng minh bạch sẽ là một yếu tố quan trọng hỗ trợ quá trình tiếp cận vốn.

Từ những thay đổi này, yêu cầu đặt ra là chính sách hỗ trợ cần đi cùng quá trình chuyển đổi. Hộ kinh doanh cần được tiếp cận công cụ số dễ sử dụng, chi phí hợp lý; được hướng dẫn về thuế, kế toán, hóa đơn và có thời gian thích ứng với các quy định mới. Đồng thời, cần tăng khả năng kết nối giữa dữ liệu kinh doanh, thanh toán và các dịch vụ tài chính để những hộ hoạt động hiệu quả có thêm cơ hội tiếp cận nguồn vốn chính thức.

Quan trọng hơn, chính sách phải tạo được động lực để những hộ có khả năng phát triển mạnh dạn mở rộng quy mô.

Theo TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, việc thúc đẩy hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp phù hợp với định hướng phát triển kinh tế hiện nay. Tuy nhiên, quá trình này cần gắn với một môi trường kinh doanh thông thoáng, minh bạch và có chi phí tuân thủ hợp lý.

Thực tế, chỉ 15,6% số hộ được khảo sát có ý định chuyển đổi thành doanh nghiệp. Điều đó cho thấy khoảng cách giữa mong muốn phát triển và quyết định chuyển đổi vẫn còn khá lớn.

Vì vậy, tiếp sức cho hộ kinh doanh không nên chỉ được đo bằng việc giảm bao nhiêu tiền thuế. Điều cần hướng tới là giảm đồng thời chi phí gia nhập thị trường, kế toán, hóa đơn, chuyển đổi số, tiếp cận vốn và các chi phí tuân thủ khác.

Khi những nguồn lực được giải phóng có thể trở thành vốn lưu động, máy móc, hàng hóa, lao động và đầu tư mới, hàng triệu hộ kinh doanh sẽ có thêm cơ hội chuyển từ tâm thế duy trì sinh kế sang tích lũy và mở rộng. Cùng với chính sách thuế và môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, khả năng tiếp cận nguồn vốn ngân hàng trên nền tảng dữ liệu minh bạch sẽ là một trong những mắt xích quan trọng giúp các hộ có năng lực từng bước lớn lên.

Đó cũng là nền tảng để khu vực hộ kinh doanh nâng cao năng lực cạnh tranh, chuyên nghiệp hóa hoạt động và chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp khi đủ điều kiện.