Hoàn thiện thể chế ngân hàng - bệ phóng cho NHTM phát triển

Với tư cách là nền tảng pháp lý cho hoạt động của các TCTD, trong những năm vừa qua, pháp luật ngân hàng đã có bước chuyển mình mạnh mẽ, thể hiện sự thay đổi lớn trong “tư duy pháp lý”. Trong đó, tập trung hoàn thiện quy định để nâng cao hiệu quả tổ chức và hoạt động, năng lực quản lý rủi ro và phát triển các dịch vụ ngân hàng số, sản phẩm tài chính trực tuyến cho TCTD nói chung, các ngân hàng thương mại Nhà nước (NHTMNN) nói riêng. Định hướng hoàn thiện thể chế trong lĩnh vực ngân hàng nêu trên cũng phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ Nghị quyết số 79-NQ/TW.

Tiếp tục hướng tới áp dụng chuẩn mực quản trị hiện đại, nâng cao năng lực quản lý rủi ro

Nghị quyết số 79-NQ/TW xác định một trong số các nhiệm vụ, giải pháp cụ thể đối với các TCTD nhà nước là “áp dụng chuẩn mực quản trị hiện đại, nâng cao năng lực quản lý rủi ro; bảo đảm minh bạch thông tin và trách nhiệm giải trình”. Thời gian qua, hệ thống các quy định pháp luật về tổ chức, hoạt động của TCTD nói chung, NHTMNN nói riêng đã được rà soát, sửa đổi, bổ sung nhằm nâng cao năng lực quản trị, điều hành, quản lý rủi ro trong hoạt động của các TCTD; hướng hoạt động ngân hàng tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế.

Trong năm 2024, Luật Các TCTD số 32/2024/QH15 được Quốc hội thông qua đã tạo nền tảng cho việc hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đồng bộ, thống nhất, tạo hành lang pháp lý minh bạch hơn cho hoạt động ngân hàng.

Theo quy định tại Luật Các TCTD số 32/2024/QH15, các TCTD bao gồm cả NHTMNN phải đáp ứng các yêu cầu chặt chẽ hơn về quản trị, điều hành như: yêu cầu cao hơn về tiêu chuẩn, điều kiện của người giữ chức vụ quản lý, điều hành; tăng cường tính độc lập của thành viên Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên; yêu cầu cao hơn về tính chuyên trách của thành viên Ban kiểm soát cũng như trách nhiệm của thành viên Ban kiểm soát trong việc giám sát hoạt động của TCTD… Qua đó giúp các NHTMNN xây dựng bộ máy quản trị, điều hành minh bạch và hiệu quả hơn.

Luật Các TCTD số 32/2024/QH15 bổ sung trách nhiệm công khai thông tin về người có liên quan của người quản lý, người điều hành, thành viên Ban kiểm soát của TCTD; quy định trách nhiệm của người quản lý, điều hành phải thông báo kịp thời, đầy đủ, chính xác cho TCTD về quyền lợi của mình tại tổ chức khác, giao dịch với tổ chức, cá nhân khác có thể gây xung đột với lợi ích của TCTD... Việc công khai thông tin không chỉ minh bạch trong hoạt động nội bộ của NHTMNN mà còn đảm bảo sự minh bạch cho thị trường, cũng như đảm bảo yêu cầu quản lý của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

Một thay đổi quan trọng nữa tại Luật Các TCTD số 32/2024/QH15 đã sửa đổi, bổ sung quy định về kiểm soát nội bộ, kiểm toán độc lập, kiểm toán nội bộ của TCTD để phù hợp thông lệ quốc tế, làm rõ vị trí, nhiệm vụ của kiểm toán nội bộ thực hiện rà soát, đánh giá độc lập, khách quan về tính thích hợp và sự tuân thủ cơ chế, chính sách, quy trình, quy định nội bộ của TCTD; đưa ra kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả của các hệ thống, quy trình, quy định, góp phần bảo đảm TCTD hoạt động an toàn, hiệu quả, đúng pháp luật… Điều này đòi hỏi các NHTMNN cũng phải tái cơ cấu hoạt động cũng như chức năng của hệ thống kiểm soát nội bộ, kiểm toán nội bộ nhằm đáp ứng tốt hơn việc quản lý rủi ro cũng như đảm bảo hoạt động NHTMNN có hiệu quả, bảo toàn nguồn vốn nhà nước đầu tư tại các NHTM này.

Trong năm 2025, NHNN đã ban hành nhiều văn bản quan trọng như: Thông tư số 14/2025/TT-NHNN quy định tỷ lệ an toàn vốn đối với NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài là cơ sở để triển khai áp dụng chuẩn Basel III trong xác định tỷ lệ an toàn vốn tối thiểu tại các NHTMNN; Thông tư số 83/2025/TT-NHNN quy định về hệ thống kiểm soát nội bộ của NHTM, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, trong đó đã đưa các yêu cầu quản lý rủi ro tiệm cận với chuẩn mực của Ủy ban Basel, nâng cao năng lực quản trị rủi ro, củng cố sự an toàn và ổn định của hệ thống ngân hàng Việt Nam, góp phần tăng cường khả năng hội nhập và cạnh tranh của các ngân hàng Việt Nam trong khu vực và trên thị trường tài chính quốc tế... Các thông tư được ban hành đã tạo điều kiện pháp lý, nền tảng quy định để các NHTMNN cũng như TCTD nói chung tăng cường chất lượng quản trị nội bộ, đảm bảo an toàn về tài chính trong hoạt động của mình.

Xây dựng chiến lược chuyển đổi số toàn diện

Luật Các TCTD số 32/2024/QH15 đã bổ sung quy định để tạo hành lang pháp lý cho việc triển khai hoạt động ngân hàng qua phương tiện điện tử. Trên cơ sở quy định tại Luật Các TCTD, NHNN đã sửa đổi, bổ sung các Thông tư hướng dẫn hoạt động ngân hàng bằng phương tiện điện tử như: Thông tư số 12/2024/TT-NHNN sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 39/2016/TT-NHNN quy định về hoạt động cho vay của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng; Thông tư số 20/2024/TT-NHNN quy định về bao thanh toán và dịch vụ khác liên quan đến bao thanh toán của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài; Thông tư số 21/2024/TT-NHNN quy định về nghiệp vụ thư tín dụng và các hoạt động kinh doanh khác liên quan đến thư tín dụng; Thông tư số 81/2025/TT-NHNN ngày 31/12/2025 quy định về hoạt động chiết khấu của TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài đối với khách hàng;… NHNN cũng ban hành các văn bản quy định về an toàn hệ thống thông tin trong hoạt động ngân hàng (Thông tư 09/2020/TT-NHNN, quy định về an toàn, bảo mật cho việc cung cấp dịch vụ trực tuyến trong ngành Ngân hàng (Thông tư 50/2024/TT-NHNN)… Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để các NHTMNN đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phát triển các hình thức cung cấp dịch vụ bằng phương tiện điện tử an toàn, hiệu quả, tạo điều kiện cho khách hàng tiếp cận dịch vụ ngân hàng thuận tiện và nhanh chóng hơn.

Trên cơ sở quy định tại Luật Các TCTD số 32/2024/QH15, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 94/2025/NĐ-CP quy định về Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực ngân hàng. Quy định nêu trên đã thiết lập một môi trường pháp lý an toàn để các công ty Fintech và TCTD thử nghiệm các sản phẩm, dịch vụ và mô hình kinh doanh mới, đồng thời hạn chế tối đa rủi ro cho khách hàng và hệ thống tài chính.

Thông qua cơ chế sandbox, các cơ quan quản lý nhà nước sẽ thu thập được dữ liệu và kinh nghiệm thực tiễn, tạo cơ sở thực tiễn để xem xét, xây dựng và hoàn thiện khung pháp lý chính thức, hình thành “dư địa” cho Fintech phát triển một cách bền vững, bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng sản phẩm tài chính, góp phần đa dạng hóa các sản phẩm tài chính có kiểm soát phù hợp với tình hình phát triển của kinh tế nhà nước. Đây cũng là cơ hội nhưng cũng là thách thức cho các NHTMNN trong đổi mới hoạt động, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0, việc xây dựng một khung pháp lý hiện đại cho chuyển đổi số và xây dựng các sản phẩm dựa trên nền tảng công nghệ là yếu tố quan trọng tạo điều kiện bứt phá cho hoạt động của các NHTMNN. Các quy định mới đã và đang định hình một môi trường thuận lợi, khuyến khích sự đổi mới sáng tạo có kiểm soát, đảm bảo an toàn và ổn định hệ thống, tạo điều kiện thuận lợi hơn để tiếp cận nguồn vốn tín dụng ngân hàng với chi phí thấp hơn phương thức vận hành truyền thống.

Nâng cao năng lực và chất lượng hoạt động của ngân hàng

Bên cạnh các kênh điện tử, thì độ bao phủ các điểm giao dịch “vật lý” của các NHTMNN cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tiếp cận, cung cấp dịch vụ cũng như phục vụ khách hàng.

Trong năm 2025, NHNN đã có thay đổi quan trọng trong quy định về mạng lưới hoạt động của các NHTM nói chung và NHTMNN nói riêng. Quy định của pháp luật ngân hàng về tổ chức, sắp xếp mạng lưới NHTM tại Thông tư số 61/2025/TT-NHNN không chỉ đơn thuần thay thế quy định cũ mà còn mang lại ý nghĩa chiến lược đối với công tác kiện toàn về mạng lưới hoạt động của NHTMNN, sự phát triển an toàn, toàn diện và bền vững của NHTMNN.

Bám sát mục tiêu thúc đẩy phân phối các sản phẩm tài chính toàn diện đến mọi khu vực, mọi địa phương trên cả nước, hạn chế sự “co cụm” mạng lưới tại các thành phố lớn, quy định của Thông tư số 61/2025/TT-NHNN đã tạo cơ sở pháp lý cho việc tái cơ cấu hệ thống mạng lưới của các NHTMNN, tăng cường khả năng tiếp cận khách hàng để có thể cung cấp dịch vụ ngân hàng tốt hơn với chi phí thấp hơn.

Không chỉ dừng lại ở việc tổ chức, sắp xếp mạng lưới hoạt động, thể chế ngân hàng còn tập trung tái cơ cấu về tài chính, đặc biệt là xử lý nợ xấu, lành mạnh hóa hệ thống. Luật Các TCTD số 32/2024/QH15 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Các TCTD số 96/2025/QH15 đã tạo lập khuôn khổ pháp lý đồng bộ về xử lý nợ xấu, đảm bảo phù hợp với thực tiễn để xử lý các vướng mắc, khó khăn đã và đang cản trở TCTD, chi nhánh ngân hàng nước ngoài, tổ chức mua bán, xử lý nợ thực hiện các quyền hợp pháp của mình trong việc xử lý nợ xấu và tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu, góp phần gia tăng hiệu quả xử lý nợ xấu, tăng cường khả năng tiếp cận tín dụng cho doanh nghiệp, người dân, từ đó, tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội. Đây cũng là nền tảng quan trọng, tạo điều kiện cho các NHTMNN có điều kiện xử lý nợ xấu, lành mạnh hóa tình hình tài chính, nâng cao năng lực tài chính để có thể phục vụ được số lượng khách hàng lớn hơn, đồng thời có điều kiện để tiết giảm chi phí.

Trên cơ sở quy định tại Luật số 96/2025/QH15, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 304/2025/NĐ-CP quy định điều kiện của tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu được thu giữ, theo đó được kỳ vọng sẽ tiếp tục tháo gỡ điểm nghẽn về thể chế và tạo xung lực mới cho sự phát triển của nền kinh tế thông qua việc cải thiện hiệu quả xử lý nợ xấu của các chủ thể có quyền thu giữ tài sản báo đảm của khoản nợ xấu, trong đó bao gồm VAMC.

Cùng với các quy định nêu trên, nhằm nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của VAMC theo nhiệm vụ được giao tại Nghị quyết số 79-NQ/TW, NHNN đang trình Chính phủ Nghị định thay thế Nghị định số 53/2013/NĐ-CP về việc thành lập, tổ chức và hoạt động của Công ty quản lý tài sản của các TCTD Việt Nam nhằm tạo lập cơ sở pháp lý cho hoạt động của VAMC, tạo điều kiện cho việc hình thành thị trường mua, bán nợ. Cùng với Công ty mua bán nợ Việt Nam, VAMC đang được kỳ vọng đóng vai trò cao hơn trong tái cơ cấu DNNN cũng như NHTM.

Hoàn thiện công tác thể chế ngân hàng để thực hiện hiệu quả các mục tiêu

Để thực hiện các mục tiêu được giao tại Nghị quyết số 79-NQ/TW, đặc biệt là trong bối cảnh yêu cầu tuân thủ các chuẩn mực quốc tế ngày càng cao, thể chế ngân hàng cần phải tiếp tục hoàn thiện kịp thời, tạo cơ sở pháp lý đồng bộ, thuận lợi cho hoạt động ngân hàng, trở thành “bệ phóng” cho các NHTM phát triển.

Theo đó, trong thời gian tới, công tác hoàn thiện thể chế của ngành ngân hàng tập trung vào các nội dung trọng tâm.

Thứ nhất, tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật trong lĩnh vực ngân hàng đảm bảo đồng bộ, minh bạch, kịp thời tháo gỡ các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế.

Thứ hai, tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến sắp xếp tổ chức bộ máy của NHNN, đảm bảo hiệu quả và phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của từng cơ quan, tổ chức trong các hoạt động phát triển kinh tế nhà nước.

Thứ ba, tăng cường năng lực tài chính cho các NHTMNN thông qua các biện pháp để tăng vốn điều lệ cho các ngân hàng này, để tạo động lực và cơ sở tài chính giúp các NHTMNN đóng vai trò lớn hơn để dẫn dắt hoạt động các TCTD tại Việt Nam; tiếp tục hoàn thiện các quy định về tổ chức, quản trị, an toàn hoạt động ngân hàng, đảm bảo phù hợp với thực tiễn và tiệm cận với chuẩn mực quốc tế hiện đại.

Thứ tư, hoàn thiện quy định về tổ chức, hoạt động, cơ chế tài chính của VAMC, nâng cao năng lực của VAMC để hỗ trợ quá trình tái cơ cấu đặc biệt là tái cơ cấu về tài chính, xử lý nợ xấu của DNNN, NHTM theo cơ chế thị trường.

Thứ năm, tiếp tục đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt; ứng dụng thành tựu của Cách mạng công nghiệp 4.0 để nâng cao trải nghiệm, cải thiện khả năng tiếp cận tín dụng của người dân và doanh nghiệp; hướng tín dụng và các lĩnh vực ưu tiên;

Thứ sáu, tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định để đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính thực chất, lấy người dân, doanh nghiệp làm trung tâm phục vụ, góp phần nâng cao chất lượng môi trường đầu tư, kinh doanh trong các lĩnh vực tiền tệ, ngân hàng; đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh trên cơ sở khai thác, sử dụng dữ liệu trên các cơ sở dữ liệu quốc gia thay cho thành phần hồ sơ; nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình để tạo thuận lợi tối đa cho người dân, doanh nghiệp.