HTX kiểu mới thúc đẩy chuyển đổi sang kinh tế nông nghiệp hiện đại

Ảnh minh họa

Từ áp lực "được mùa mất giá" đến tư duy kinh tế đa giá trị

Nông nghiệp Việt Nam những năm gần đây đạt nhiều thành tựu về năng suất và xuất khẩu, nhưng nghịch lý “được mùa mất giá” vẫn xuất hiện ở không ít địa phương. Sản lượng tăng chưa đồng nghĩa với thu nhập của người nông dân được cải thiện tương xứng, cho thấy bài toán của ngành không còn nằm ở khâu sản xuất mà ở khả năng tạo ra giá trị gia tăng.

Theo ông Lê Minh Hoan – nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nông dân cần chuyển từ tư duy sản xuất những gì mình có sang tư duy đáp ứng những gì thị trường cần. Trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng, giá trị của nông sản không chỉ được quyết định bởi sản lượng mà còn bởi thương hiệu, khả năng truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng, chế biến sâu và mức độ đáp ứng nhu cầu thị trường. Những sản phẩm chưa xây dựng được thương hiệu hoặc thiếu liên kết chuỗi giá trị thường có giá trị gia tăng thấp và dễ chịu áp lực cạnh tranh về giá.

Sự thay đổi về tư duy cũng mở ra cách nhìn mới về nông nghiệp. Một hecta đất ngày nay không chỉ tạo ra nông sản mà còn có thể tạo ra giá trị từ du lịch trải nghiệm, văn hóa bản địa, dịch vụ và kinh tế số. Đây chính là tinh thần của mô hình nông nghiệp đa giá trị đang được nhiều địa phương theo đuổi.

Tại Sa Pa (Lào Cai), nhiều HTX của đồng bào dân tộc thiểu số đã kết hợp sản xuất dược liệu với du lịch cộng đồng, xây dựng homestay, tổ chức trải nghiệm thu hái thuốc tắm Dao đỏ và giới thiệu sản phẩm OCOP tới du khách. Việc tích hợp nhiều nguồn thu trên cùng một không gian sản xuất không chỉ giúp nâng cao giá trị kinh tế mà còn giảm rủi ro, tạo sinh kế bền vững hơn cho người dân nông thôn.

Lãnh đạo UBND tỉnh Bắc Ninh livestream bán vải sớm Lục Ngạn

HTX kiểu mới - mắt xích tổ chức thị trường và số hóa nông sản

Để hiện thực hóa tư duy kinh tế nông nghiệp và khai thác không gian đa giá trị ấy, người nông dân đơn lẻ không thể tự bơi giữa dòng đại dương thị trường mênh mông và đầy sóng gió. Kinh tế hộ nhỏ lẻ, manh mún, "đèn nhà ai nhà nấy rạng" chính là rào cản lớn nhất khiến nông sản Việt khó tiếp cận các hợp đồng xuất khẩu lớn đòi hỏi sự đồng đều về chất lượng và tính liên tục về số lượng. Đây là lúc mô hình Hợp tác xã (HTX) kiểu mới khẳng định vai trò là chiếc cầu nối quyết định, thay đổi hoàn toàn cách thức tổ chức ngành hàng từ chỗ chỉ thuần túy gom hàng sang quản trị thị trường.

Có một sự khác biệt bản chất giữa HTX kiểu cũ và HTX kiểu mới. Trong khi nhiều HTX trước đây chủ yếu tập trung cung ứng dịch vụ đầu vào và hỗ trợ sản xuất cho thành viên thì HTX kiểu mới ngày càng mở rộng vai trò sang tổ chức chuỗi giá trị, xây dựng thương hiệu, kết nối doanh nghiệp và phát triển thị trường cho nông sản. HTX kiểu mới đứng ra quản trị toàn bộ chuỗi giá trị từ đầu vào đến đầu ra gồm quy hoạch đồng nhất vùng nguyên liệu, chuẩn hóa quy trình canh tác khép kín, trực tiếp đàm phán ký kết hợp đồng dài hạn với các tập đoàn phân phối lớn, xây dựng thương hiệu riêng và tổ chức hậu cần, logistics.

Câu chuyện thành công của các HTX tiêu biểu trên cả nước đã minh chứng cho năng lực tổ chức thị trường này. Tại Sơn La, HTX Nông nghiệp Ngọc Hoàng (Mai Sơn) đã đưa quả thanh long ruột đỏ xuất khẩu sang các thị trường khó tính như châu Âu, Nhật Bản nhờ việc chuẩn hóa quy trình chăm sóc từ 200 hộ thành viên, quản lý mã số vùng trồng nghiêm ngặt.

Hay từ một Hội quán nông nghiệp ban đầu, HTX Dịch vụ nông nghiệp Tịnh Thới (phường Cao Lãnh, Đồng Tháp) đã phát triển lên 144 thành viên, trở thành mô hình liên kết sản xuất tiêu biểu của địa phương. Thay vì canh tác riêng lẻ, các thành viên cùng chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất quy trình chăm sóc xoài theo tiêu chuẩn thị trường và ứng dụng đồng bộ các tiến bộ khoa học kỹ thuật. Nhờ đó, chi phí sản xuất được giảm đáng kể, chất lượng sản phẩm được nâng cao, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường. Quan trọng hơn, HTX đang góp phần thay đổi tư duy của người nông dân, từ sản xuất đơn thuần sang làm kinh tế nông nghiệp theo chuỗi giá trị.

Sự thay đổi về tư duy kinh doanh của mô hình HTX kiểu mới được thể hiện sinh động nhất thông qua làn sóng chuyển đổi số và thương mại điện tử. Hình ảnh các giám đốc HTX vùng cao tự tin đứng trước camera điện thoại, thực hiện các phiên livestream bán hàng trực tiếp đã không còn là chuyện lạ.

Những phiên livestream tiêu thụ nông sản gần đây cho thấy sự thay đổi rõ nét trong cách tiếp cận thị trường của các HTX và địa phương. Tại Bắc Ninh, một phiên livestream tiêu thụ vải thiều đã ghi nhận hơn 4.800 đơn hàng với trên 31 tấn vải được bán ra. Trong khi đó, chương trình quảng bá sản phẩm OCOP trực tuyến tại An Giang từng đạt gần 18.000 đơn hàng chỉ sau vài giờ phát sóng. Những con số này cho thấy nông sản Việt đang từng bước tiếp cận người tiêu dùng theo những phương thức hoàn toàn mới.

Tuy nhiên, bản chất của hiện tượng này là một cuộc cách mạng về tư duy kinh doanh. Khi lên sóng, người nông dân không chỉ bán sản phẩm, họ đang "bán câu chuyện". Họ kể cho người tiêu dùng ở đô thị nghe về quy trình chăm bón cây mận trên vách đá, về văn hóa bản địa kết tinh trong từng loại quả. Họ trực tiếp đối thoại, lắng nghe phản hồi của thị trường để hiểu người tiêu dùng đang cần gì, từ đó điều chỉnh lại sản xuất của chính mình.

Điều này hoàn toàn đồng quan điểm xuyên suốt của nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Lê Minh Hoan tại tọa đàm “Chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp” diễn ra ngày 3/6 tại Vĩnh Long: “Nông nghiệp không chỉ dừng lại ở việc tạo ra sản phẩm mà cần hướng đến tối đa hóa giá trị trên cùng một đơn vị sản xuất. Mỗi sản phẩm nông nghiệp cần được xây dựng câu chuyện riêng gắn với vùng đất, văn hóa, con người và quy trình sản xuất”.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng cạnh tranh và biến động, năng suất cao không còn là yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả kinh tế của sản xuất nông nghiệp. Điều ngày càng trở nên quan trọng là khả năng tạo ra giá trị gia tăng thông qua chất lượng, thương hiệu, dịch vụ và sự kết nối với thị trường.

Điều đáng chú ý là sự thay đổi ấy không bắt đầu từ những dự án quy mô lớn hay những khoản đầu tư hàng nghìn tỷ đồng, mà từ chính sự thay đổi trong cách nghĩ của người nông dân. Khi người sản xuất bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến khách hàng, thương hiệu, thị trường và hiệu quả kinh tế, nông nghiệp sẽ không còn chỉ là câu chuyện của mùa vụ.

Trong hành trình đó, HTX kiểu mới đang trở thành một mắt xích quan trọng, giúp người nông dân từng bước chuyển từ vai trò người sản xuất sang chủ thể của nền kinh tế nông nghiệp hiện đại.