Kiểm soát sớm rủi ro lạm phát và nhập siêu

Tín hiệu tích cực và những sức ép phía sau

Bức tranh kinh tế tháng 5 và 5 tháng đầu năm 2026 tiếp tục có nhiều điểm sáng. Sản xuất công nghiệp duy trì đà tăng; công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là động lực quan trọng. Thị trường trong nước phục hồi khá, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng tăng tích cực. Thu hút vốn đầu tư nước ngoài tiếp tục khả quan. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tăng mạnh, phản ánh mức độ sôi động của hoạt động thương mại và sản xuất.

Những kết quả đó cho thấy nền kinh tế vẫn đang vận động theo chiều hướng tích cực, tạo nền cho mục tiêu tăng trưởng cao trong năm 2026. Tuy nhiên cùng với đó, những sức ép cũng đang lớn dần phía sau các chỉ số. Đơn cử liên quan đến giá cả, CPI liên tục tăng trong những tháng đầu năm, đẩy CPI bình quân 5 tháng tăng 4,31% so với cùng kỳ năm trước, trong khi lạm phát cơ bản cũng tăng 4,04% (bình quân 5 tháng đầu năm 2025, CPI tăng 3,21%; lạm phát cơ bản tăng 3,10% so với cùng kỳ năm trước).

Áp lực giá cả tăng có tính tích lũy nếu nhìn lại diễn biến CPI những tháng gần đây. Ví dụ tháng 3, CPI tăng 1,23% so với tháng trước, chủ yếu do giá xăng dầu trong nước tăng theo giá nhiên liệu thế giới, cùng với giá vật liệu xây dựng tăng do chi phí nguyên liệu đầu vào và vận chuyển gia tăng. Tháng 4, CPI tăng 0,84%, chịu tác động chủ yếu từ giá gas, dịch vụ ăn uống ngoài gia đình và vật liệu xây dựng. Đến tháng 5, CPI tăng 0,29%, mức thấp hơn so với hai tháng trước, nhưng chưa đủ để có thể chủ quan, bởi CPI tháng 5 so với cùng kỳ đã tăng 5,60% và bình quân 5 tháng tăng 4,31%.

Nhìn rộng hơn, lạm phát không chỉ là câu chuyện giá tiêu dùng trong từng tháng. Đó còn chỉ báo về xu hướng chi phí đẩy, nhập khẩu lạm phát và kỳ vọng thị trường. Khi giá năng lượng, vật liệu, chi phí vận chuyển, điện, nước, dịch vụ thiết yếu cùng biến động, tác động lan tỏa có thể lan nhanh từ chi phí sản xuất sang giá thành hàng hóa, từ chi phí sinh hoạt sang tiền lương, từ đó ảnh hưởng đến sức mua và khả năng duy trì tăng trưởng.

Vì vậy, kiểm soát lạm phát trong bối cảnh thúc đẩy tăng trưởng cao không thể đơn giản là “kìm” tổng cầu, mà phải là điều hành có chọn lọc, đúng liều lượng. Một điểm quan trọng khác là điều hành giá các mặt hàng, dịch vụ do Nhà nước quản lý. Trong bối cảnh CPI bình quân đã tiến sát mục tiêu đặt ra cho cả năm (khoảng 4,5%), việc điều chỉnh giá điện, dịch vụ khám chữa bệnh, giáo dục… cần được tính toán kỹ về thời điểm, mức độ và tác động cộng hưởng. Nếu nhiều nhóm giá cùng điều chỉnh trong một thời gian ngắn, áp lực lên CPI có thể lớn hơn mức dự kiến. Ngược lại, nếu có lộ trình phù hợp, minh bạch, gắn với bảo đảm cung cầu, chính sách giá vẫn có thể thực hiện mục tiêu thị trường mà không gây tác động lớn lên mặt bằng chung.

Tốc độ tăng/giảm CPI 5 tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ năm trước Nguồn: Cục Thống kê (Bộ Tài chính)

Nhập siêu và yêu cầu củng cố nội lực sản xuất

Cùng với áp lực lạm phát gia tăng, cán cân thương mại hàng hóa chuyển sang nhập siêu rõ hơn cũng là vấn đề đáng lưu ý. Nếu quý I nhập siêu 3,64 tỷ USD; bốn tháng nhập siêu 8,59 tỷ USD thì riêng tháng 5 đã nhập siêu thêm 5,21 tỷ USD, qua đó hết 5 tháng, mức nhập siêu đã lên 13,80 tỷ USD. Diễn biến này trái ngược với trạng thái xuất siêu cùng kỳ năm trước (xuất siêu 5,1 tỷ USD), đặt ra yêu cầu phải theo dõi sát hơn, nhất là khi nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu. Vì vậy, cán cân thương mại là một chỉ báo cần được theo dõi sát trong các tháng tới.

Ở chiều nhập khẩu, nhu cầu đầu vào phục vụ sản xuất tăng nhanh, trong đó nhiều mặt hàng nhập siêu lớn thuộc nhóm điện tử, máy tính và linh kiện, xăng dầu, chất dẻo nguyên liệu, than, dầu thô, hóa chất. Diễn biến này phản ánh hai mặt của quá trình phục hồi sản xuất. Một mặt, nhập khẩu tăng có thể là tín hiệu cho thấy doanh nghiệp đang chuẩn bị nguyên liệu, máy móc, linh kiện cho đơn hàng và chu kỳ sản xuất mới. Với một nền kinh tế có độ mở lớn, sản xuất xuất khẩu phụ thuộc nhiều vào đầu vào nhập khẩu, nhập siêu trong một giai đoạn nhất định có thể đi cùng kỳ vọng tăng sản lượng và xuất khẩu ở các quý sau. Thực tế, chỉ số Nhà quản trị mua hàng (PMI) Việt Nam tháng 5 đạt 52,8 điểm (tăng từ 50,5 điểm của tháng 4 và là mức cao nhất kể từ tháng 2), có thể phần nào phản ánh kỳ vọng này. Như vậy, nhập siêu trong bối cảnh sản xuất mở rộng không nên nhìn một chiều như tín hiệu tiêu cực.

Tuy nhiên mặt khác, nhập siêu tăng nhanh cũng phản ánh thách thức về năng lực tự chủ của nền kinh tế. Sản xuất tăng tốc nhưng phần đáng kể đầu vào vẫn phải nhập khẩu, cho thấy hàm ý giá trị gia tăng nội địa, công nghiệp hỗ trợ, vùng nguyên liệu và năng lực cung ứng trong nước vẫn là những điểm cần tiếp tục củng cố. Nếu xu hướng này kéo dài, nhập siêu không chỉ là câu chuyện chênh lệch xuất nhập khẩu từng tháng, mà có thể trở thành sức ép lên tỷ giá, dự trữ ngoại hối, chi phí nhập khẩu và lạm phát. Bởi vậy, điều đáng lưu tâm là phải nhận diện đúng bản chất nhập siêu để có giải pháp vừa thúc đẩy sản xuất, vừa gia tăng năng lực cung ứng trong nước.

Về mặt thị trường, mở rộng và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu vẫn là yêu cầu cấp thiết. Nhưng đi cùng với đó phải là tạo thuận lợi thông quan, giảm chi phí logistics, phát triển logistics như hạ tầng xương sống của thương mại trong nước và quốc tế. Khi chi phí vận chuyển, lưu kho, kết nối thị trường giảm, sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam sẽ được cải thiện, qua đó hỗ trợ xuất khẩu và giảm áp lực nhập siêu.

Điều hành chủ động, đi trước một bước

Các thách thức như vậy đặt ra yêu cầu điều hành vĩ mô theo hướng chủ động hơn, chi tiết hơn. Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 5, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã chỉ đạo tiếp cận trực diện các vấn đề, nhìn nhận thẳng thắn khó khăn, thách thức, có giải pháp cụ thể, khả thi, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn; đặc biệt là xây dựng các kịch bản điều hành vĩ mô chi tiết hơn, chuẩn bị giải pháp chính sách với liều lượng cụ thể để có “tấm đệm giảm sốc” trước tác động từ bên ngoài. Liên quan trực tiếp đến điều hành giá, Thủ tướng yêu cầu các bộ ngành, địa phương rà soát, tính toán rất kỹ, bảo đảm kiểm soát chặt lộ trình tăng giá với các mặt hàng, dịch vụ trong bối cảnh áp lực lạm phát, nhất là giá dịch vụ y tế, giáo dục, nếu cần thiết thì tạm thời giữ ổn định.

Đây là những yêu cầu rất đáng chú ý trong bối cảnh đặt mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai chữ số. CPI tăng do giá xăng dầu sẽ cần giải pháp khác với CPI tăng do điện, nước, vật liệu xây dựng hoặc dịch vụ do Nhà nước quản lý. Nhập siêu do nhập máy móc, nguyên liệu cho sản xuất cũng khác với nhập siêu do tiêu dùng hoặc do trường hợp năng lực cung ứng trong nước suy yếu. Vì vậy, các giải pháp điều hành sẽ cần đi vào từng nhóm hàng, từng thị trường, từng khu vực sản xuất và từng kênh truyền dẫn rủi ro.

Diễn biến 5 tháng đầu năm cho thấy nền kinh tế vẫn có nền tảng tích cực để hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao. Nhưng các thách thức, trong đó nổi lên diễn biến lạm phát và nhập siêu là những tín hiệu không thể xem nhẹ. Kỳ vọng khi được nhận diện sớm và có các giải pháp, chính sách kịp thời, những chỉ báo, rủi ro như vậy sẽ sớm được hóa giải. Tăng trưởng cao sẽ gắn với bền vững, sức chống chịu tốt hơn khi đi cùng ổn định vĩ mô và khả năng tự chủ sản xuất tốt hơn.