Thương mại điện tử cần nguồn nhân lực mới?

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Điều đáng nói, khi thương mại điện tử bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu đối với nhân lực cũng thay đổi. Tăng trưởng không còn chỉ được đo bằng quy mô giao dịch hay số lượng người mua, mà ngày càng gắn với chất lượng dịch vụ, an toàn, minh bạch, tuân thủ pháp luật và phát triển xanh.

Theo bà Trần Bích Ngọc, Phó Trưởng phòng Chính sách Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số - Bộ Công Thương, thương mại điện tử Việt Nam đã tăng trưởng nhanh trong giai đoạn 2021 - 2025. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2026 - 2030, yêu cầu đặt ra không chỉ là tốc độ mà còn là chất lượng, tính an toàn và sự tuân thủ pháp luật. Những yêu cầu này gắn trực tiếp với chất lượng nguồn nhân lực.

Thực tế cho thấy, thương mại điện tử đang mở ra ngày càng nhiều vị trí việc làm mới, từ bán hàng trực tuyến, marketing số, chăm sóc khách hàng đến quản trị sàn, logistics, thanh toán, phân tích dữ liệu và vận hành hệ thống. Nhưng sự phát triển nhanh của thị trường cũng khiến khoảng cách giữa nhu cầu của doanh nghiệp và năng lực của người lao động trở nên rõ hơn.

Một nhân sự thương mại điện tử hiện nay không thể chỉ biết vận hành một gian hàng hay thực hiện các chiến dịch quảng cáo. Khi dữ liệu trở thành tài sản quan trọng, doanh nghiệp cần người có khả năng phân tích hành vi khách hàng, dự báo nhu cầu, tối ưu quảng cáo và quản trị dữ liệu. Khi AI được đưa vào ngày càng nhiều khâu, người lao động cũng phải có khả năng sử dụng và kiểm soát các công cụ AI thay vì chỉ thực hiện những công việc lặp lại.

Ông Trần Văn Trọng, Phó Chủ tịch Hiệp hội TMĐT Việt Nam chia sẻ, thị trường đang được quản lý chặt chẽ hơn. Các yêu cầu về bảo vệ người tiêu dùng, nguồn gốc hàng hóa, thuế, hóa đơn điện tử, bảo vệ dữ liệu cá nhân, quảng cáo và trách nhiệm của người bán ngày càng rõ ràng. Vì vậy, kiến thức pháp luật và năng lực tuân thủ không còn là câu chuyện riêng của bộ phận pháp chế.

Doanh nghiệp thương mại điện tử cần những nhân sự vừa hiểu thị trường, vừa hiểu công nghệ và pháp luật. Đây là một yêu cầu cao hơn đáng kể so với giai đoạn thương mại điện tử chủ yếu cạnh tranh bằng tốc độ mở rộng thị trường.

Đào tạo phải đi từ nhu cầu doanh nghiệp. Chính vì vậy, muốn giải bài toán nhân lực, trước hết phải thay đổi cách đào tạo. Các trường đại học, cao đẳng và cơ sở đào tạo cần chuyển mạnh từ đào tạo theo chương trình có sẵn sang đào tạo theo nhu cầu của thị trường. Chương trình thương mại điện tử không thể chỉ tập trung vào marketing, bán hàng hay quản trị kinh doanh trực tuyến. Các kỹ năng về AI, phân tích dữ liệu, an toàn thông tin, logistics số, thanh toán số, thương mại điện tử xuyên biên giới và pháp luật số cần trở thành những cấu phần quan trọng.

Quan trọng hơn, doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo. Nhà trường có thể cung cấp nền tảng kiến thức, nhưng doanh nghiệp mới là nơi xác định một vị trí việc làm thực sự cần những kỹ năng nào. Mô hình đào tạo theo đơn đặt hàng, doanh nghiệp tham gia xây dựng chương trình, tiếp nhận thực tập và đánh giá đầu ra sẽ giúp rút ngắn khoảng cách giữa “học” và “làm”. Đây cũng là cách để tránh tình trạng đào tạo ra nhân lực có bằng cấp nhưng doanh nghiệp vẫn phải đào tạo lại.

Ông Vũ Bảo Thắng, Phó Ban Phát triển Nguồn Nhân lực Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam cho rằng, thiếu nhân lực không thể chỉ giải quyết bằng việc tăng số lượng sinh viên các ngành liên quan đến thương mại điện tử. Lực lượng đang làm việc mới là nguồn nhân lực cần được nâng cấp nhanh nhất. Doanh nghiệp cần đẩy mạnh đào tạo lại và đào tạo nâng cao kỹ năng cho người lao động. Một nhân viên bán hàng có thể được đào tạo thêm về dữ liệu và AI; nhân sự marketing có thể được nâng cao năng lực phân tích; người làm logistics có thể tiếp cận các công cụ quản trị số. Quá trình “reskilling” và “upskilling” cần được thực hiện thường xuyên, bởi công nghệ thay đổi nhanh hơn chu kỳ đào tạo của một chương trình đại học.

Trong đó, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ giải bài toán thiếu nhân lực. Những công việc lặp lại như chăm sóc khách hàng cơ bản, tạo nội dung, phân tích dữ liệu sơ bộ, dự báo nhu cầu hay hỗ trợ quản lý kho có thể được tự động hóa ở mức độ ngày càng cao. Nhưng điều đó không đồng nghĩa con người bị loại khỏi thị trường lao động. Ngược lại, yêu cầu sẽ chuyển sang những năng lực có giá trị cao hơn như tư duy phân tích, sáng tạo, quản trị rủi ro và ra quyết định.

Bài toán nhân lực cũng đặt ra yêu cầu về chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nếu chỉ những doanh nghiệp lớn có nguồn lực đầu tư cho đào tạo, khoảng cách về năng lực số giữa các nhóm doanh nghiệp sẽ ngày càng lớn.

Nhà nước có thể hỗ trợ thông qua các chương trình đào tạo dùng chung, nền tảng học trực tuyến, hỗ trợ chi phí đào tạo hoặc các chương trình nâng cao kỹ năng số dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cùng với đó là hình thành mạng lưới kết nối giữa cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ, sàn thương mại điện tử và doanh nghiệp sử dụng lao động, ông Vũ Bảo Thắng, chia sẻ thêm.

Mục tiêu không chỉ là tạo thêm lao động cho thị trường mà phải hình thành một hệ sinh thái nhân lực có khả năng thích ứng với sự thay đổi của công nghệ và mô hình kinh doanh.

Định hướng phát triển thương mại điện tử giai đoạn 2026 - 2030 cũng đặt ra yêu cầu phát triển nhanh nhưng phải bền vững và xanh. Khi đó, nhân lực không chỉ cần biết cách bán được nhiều hàng hơn mà còn phải hiểu cách tối ưu logistics, giảm chi phí và phát thải, quản trị bao bì, nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường.

Thương mại điện tử Việt Nam đang đứng trước cơ hội tăng trưởng lớn, nhưng tốc độ tăng trưởng của thị trường không thể tự động chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh nếu chất lượng nhân lực không theo kịp. Bởi vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi cần thêm bao nhiêu lao động, vấn đề quan trọng hơn là thương mại điện tử Việt Nam cần những nhóm năng lực nào trong 5 năm tới và làm thế nào để đào tạo được đúng những năng lực đó.