Kinh tế GiG mở rộng yêu cầu đổi mới hệ thống thanh toán

Áp lực đổi mới hệ thống thanh toán

Báo cáo của BIS nhận định, sự mở rộng của kinh tế GiG (mô hình kinh tế trong đó người lao động làm các công việc ngắn hạn, tự do hoặc theo dự án thay vì ký hợp đồng lao động toàn thời gian lâu dài) đang tạo ra những thay đổi đáng kể đối với hệ thống thanh toán. Khi ngày càng nhiều người làm việc thông qua các nền tảng số trong lĩnh vực vận tải, giao nhận, dịch vụ ăn uống và tư vấn chuyên môn, các giao dịch thanh toán cũng trở nên đa dạng hơn về quy mô, tần suất và phương thức chi trả.

Khác với mô hình việc làm truyền thống, người lao động của GiG thường có thu nhập từ nhiều công việc, nhiều nền tảng và không theo chu kỳ cố định. Vì vậy, tốc độ chuyển tiền, chi phí giao dịch và khả năng tiếp cận các dịch vụ thanh toán trở thành những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập cũng như khả năng quản lý tài chính cá nhân.

BIS cho rằng, phương thức thanh toán không chỉ quyết định hiệu quả giao dịch mà còn liên quan đến khả năng bảo vệ người sử dụng khi phát sinh gian lận, sai sót hoặc tranh chấp. Trong bối cảnh các nền tảng ngày càng tham gia sâu vào quá trình thu và chi trả, yêu cầu minh bạch về phí, thời gian thanh toán và cơ chế giải quyết khiếu nại cũng trở nên cấp thiết.

Để đáp ứng những thay đổi này, BIS nhấn mạnh vai trò của hệ thống thanh toán nhanh (Fast Payment Systems - FPS), với khả năng chuyển tiền gần như tức thời, chi phí thấp và kết nối giữa nhiều tổ chức cung ứng dịch vụ. Hạ tầng này không chỉ giúp người lao động nhận thu nhập kịp thời mà còn giảm sự phụ thuộc vào một nền tảng thanh toán riêng lẻ.

Thanh toán số còn mở ra cơ hội tiếp cận tài chính chính thức cho nhóm lao động GiG. Các giao dịch được ghi nhận qua tài khoản có thể góp phần hình thành lịch sử tài chính, tạo cơ sở để người lao động tiếp cận các sản phẩm tiết kiệm, tín dụng và bảo hiểm phù hợp.

Hệ thống ngân hàng chủ động thích ứng với dòng tiền từ kinh tế GiG

Tại Việt Nam, kinh tế GiG đang tạo ra một lực lượng lao động đáng kể. Theo thông tin công bố tại Hội thảo “Mở rộng an sinh xã hội cho người lao động trên nền tảng số” do Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp với Ngân hàng Thế giới tổ chức ngày 22/9/2026, các doanh nghiệp nền tảng ước tính tạo cơ hội việc làm cho khoảng 2 triệu người. Ngân hàng Thế giới cũng cho biết, hơn 90% người lao động được khảo sát coi công việc trên nền tảng số là nguồn thu nhập chính, nhưng chỉ khoảng 1/5 tham gia bảo hiểm xã hội.

Thực tế này cho thấy quy mô lao động trên nền tảng số ngày càng lớn, nhưng khả năng tiếp cận các dịch vụ an sinh và tài chính chính thức vẫn còn hạn chế. Khác với lao động hưởng lương cố định, người làm việc theo mô hình GiG thường nhận tiền từ nhiều nền tảng, với tần suất và giá trị giao dịch không đồng đều. Điều này đòi hỏi các dịch vụ thanh toán và ngân hàng phải thích ứng với đặc điểm dòng tiền phân tán, biến động và có tính linh hoạt cao.

Với hệ thống ngân hàng, đây vừa là yêu cầu hoàn thiện hạ tầng thanh toán, vừa mở ra hướng phát triển các sản phẩm tài chính mới. Việc tăng cường kết nối giữa ngân hàng, tổ chức trung gian thanh toán và nền tảng số sẽ giúp các khoản thu nhập được chuyển đến người lao động nhanh chóng, thuận tiện và minh bạch hơn. Trên cơ sở dữ liệu giao dịch, các ngân hàng cũng có thể nghiên cứu những sản phẩm tiết kiệm, tín dụng và dịch vụ tài chính phù hợp với dòng tiền thực tế của nhóm lao động này, thay vì chỉ dựa vào bảng lương cố định như phương thức đánh giá truyền thống.

Tuy nhiên, mở rộng dịch vụ cần đi đôi với bảo vệ người sử dụng. Cơ chế tra soát, xử lý khiếu nại, phòng ngừa gian lận và bảo mật dữ liệu cần được chú trọng, đặc biệt là khi các giao dịch ngày càng gắn với nhiều nền tảng khác nhau. Qua đó, hệ thống ngân hàng không chỉ đáp ứng nhu cầu thanh toán phát sinh từ kinh tế GiG mà còn góp phần đưa dòng tiền từ nền tảng số vào khu vực tài chính chính thức, hỗ trợ người lao động tiếp cận tốt hơn với các dịch vụ tài chính và an sinh xã hội.