Làng nghề trước ngã rẽ phát triển: Không thể đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng

Hệ thống làng nghề là "kho tàng" văn hóa của quốc gia. Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Nghị định số 52/2018/NĐ-CP đã tạo lập khuôn khổ pháp lý quan trọng cho công tác quản lý, bảo tồn và phát triển ngành nghề nông thôn, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Hiện cả nước có trên 2,1 triệu lao động tham gia lĩnh vực ngành nghề nông thôn, với thu nhập bình quân khoảng 4-5 triệu đồng/người/tháng. Tổng doanh thu toàn ngành đạt khoảng gần 377 nghìn tỷ đồng, cho thấy khu vực này đang đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và tạo sinh kế cho hàng triệu hộ dân.

Không chỉ mang ý nghĩa về kinh tế, hệ thống làng nghề còn là "kho tàng" văn hóa của quốc gia. Đến nay, cả nước có 263 nghề truyền thống cùng 1.975 làng nghề, làng nghề truyền thống được công nhận, trong đó có 1.308 làng nghề và 667 làng nghề truyền thống. Đây là những không gian lưu giữ kỹ năng thủ công, tri thức bản địa và bản sắc văn hóa, đồng thời tạo nền tảng phát triển du lịch nông thôn, sản phẩm OCOP và kinh tế địa phương.

Tuy nhiên, bối cảnh phát triển mới cũng đặt ra nhiều yêu cầu vượt ra ngoài khuôn khổ của Nghị định 52. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều quy định đã không còn phù hợp với hệ thống pháp luật hiện hành cũng như xu hướng phát triển dựa trên chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Cơ chế phân cấp, phân quyền còn thiếu đồng bộ; chính sách hỗ trợ đổi mới công nghệ, liên kết sản xuất và nâng cao năng lực cạnh tranh của các làng nghề vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Nhưng đáng lo ngại nhất là bài toán môi trường và TP. Hà Nội hiện có 1.350 làng nghề, làng có nghề phân bố chủ yếu tại các xã, phường khu vực ngoại thành đang có nhiều bất cập.

Ông Nguyễn Trọng Nhất, Trưởng phòng Quản lý môi trường (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội) cho biết, áp lực môi trường tại các làng nghề hiện nay rất lớn do đa số cơ sở sản xuất có quy mô hộ gia đình, công nghệ còn lạc hậu, nằm xen kẽ trong khu dân cư. Nếu không có giải pháp đồng bộ từ quy hoạch, đầu tư hạ tầng đến thay đổi nhận thức của người dân, rất khó giải quyết triệt để tình trạng ô nhiễm. Nhiều năm qua, ô nhiễm tại các làng nghề vẫn là vấn đề bức xúc nhưng chưa được xử lý dứt điểm. Phần lớn cơ sở sản xuất vẫn nằm xen kẽ trong khu dân cư, khiến nước thải, khí thải, tiếng ồn và chất thải rắn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân. Trong khi đó, tỷ lệ làng nghề có hệ thống xử lý môi trường tập trung còn thấp, nhiều địa phương chưa có nguồn lực đầu tư, còn cơ chế hỗ trợ các mô hình xử lý môi trường quy mô cộng đồng vẫn thiếu và chưa đủ sức khuyến khích xã hội hóa.

Thành phố cũng đẩy mạnh đánh giá mức độ ô nhiễm tại các làng nghề, đã xác định được 60 làng nghề ô nhiễm môi trường cần xử lý theo lộ trình đến năm 2030; 16 làng nghề ô nhiễm có dấu hiệu mai một cần xử lý môi trường kết hợp khôi phục sản xuất.

Giải pháp quan trọng khác là đầu tư hạ tầng xử lý nước thải. Hiện đã có 17 làng nghề thuộc phạm vi thu gom, xử lý nước thải của 9 dự án, nhà máy xử lý nước thải tập trung; 188 làng nghề có hệ thống thoát nước tập trung. Ngoài ra, nhiều dự án xử lý nước thải quy mô lớn đang được đẩy nhanh tiến độ. Khi hoàn thành, các công trình này sẽ góp phần thu gom, xử lý nước thải cho nhiều khu vực làng nghề, giảm áp lực ô nhiễm môi trường trong các khu dân cư…

Thực tế cho thấy, nếu tiếp tục phát triển theo mô hình sản xuất nhỏ lẻ, công nghệ lạc hậu và tiêu tốn nhiều tài nguyên, các làng nghề sẽ ngày càng khó đáp ứng yêu cầu của thị trường trong nước cũng như quốc tế. Không chỉ chất lượng môi trường bị suy giảm, sức cạnh tranh của sản phẩm cũng sẽ bị ảnh hưởng khi các tiêu chuẩn xanh, phát thải carbon và sản xuất bền vững đang trở thành "tấm vé thông hành" đối với hàng hóa Việt Nam.

Ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội cho rằng, bảo vệ môi trường làng nghề là nhiệm vụ khó, cần lộ trình dài hơi với sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, địa phương.

Bởi vậy, việc sửa đổi cơ chế, chính sách phát triển ngành nghề nông thôn không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập của Nghị định 52 mà còn mở ra không gian phát triển mới cho các làng nghề. Trọng tâm là hoàn thiện quy hoạch sản xuất, từng bước di dời các cơ sở gây ô nhiễm ra khỏi khu dân cư; đầu tư hệ thống xử lý chất thải tập trung; khuyến khích ứng dụng công nghệ sạch, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số trong sản xuất; đồng thời tăng cường hỗ trợ xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường.

Quan trọng hơn, phát triển làng nghề cần được đặt trong chiến lược phát triển nông thôn hiện đại, nơi giá trị văn hóa truyền thống song hành cùng công nghệ, môi trường và hiệu quả kinh tế. Chỉ khi giải quyết được "nút thắt" ô nhiễm, nâng cao năng lực quản trị và đổi mới mô hình sản xuất, các làng nghề mới có thể phát triển xanh, bền vững, tiếp tục là điểm tựa sinh kế cho hàng triệu lao động và đóng góp tích cực vào quá trình xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn tới.