Lo biến động nguồn cung vật liệu và giá tác động đến đầu tư công

Giá liên tục tăng tạo áp lực tiến độ

Theo các đại lý vật liệu, từ đầu năm 2026 đến nay, giá sắt thép đã nhiều lần điều chỉnh tăng. Thép thanh vằn D10 CB300V phổ biến ở mức hơn 16.000 đồng đến gần 17.000 đồng/kg. Đá xây dựng tăng thêm 30.000-40.000 đồng/m2. Mức tăng không quá đột biến theo từng lần nhưng kéo dài liên tục, gây khó khăn cho việc lập dự toán. Đáng chú ý, cát xây dựng đang rơi vào tình trạng khan hiếm cục bộ. Tại khu vực Sông Mã, giá cát bê tông dao động từ 260.000-320.000 đồng/m2, nhưng khi vận chuyển về trung tâm có thể lên tới 580.000-680.000 đồng/m2.

Ở một số khu vực như Vân Hồ, Mộc Châu, giá cát vận chuyển từ Nghệ An lên tới 900.000-920.000 đồng/m2 do chi phí vận chuyển cao và nguồn cung hạn chế. Các loại vật liệu khác như xi măng, gạch, bê tông thương phẩm cũng đồng loạt tăng. Xi măng dao động từ 1-2 triệu đồng/tấn; gạch xây dựng từ 1.700-2.130 đồng/viên; bê tông mác 300 khoảng 1,5-1,7 triệu đồng/m2.

Là đơn vị thi công gói thầu số 15 – cầu dẫn, đường dẫn, nút giao và gói thầu 50 – xây dựng nút giao khác mức Lê Hồng Phong – Nguyễn Trãi, anh Nguyễn Bá Tráng, Giám đốc Ban Điều hành gói thầu cho biết, chi phí đầu vào tăng mạnh, đặc biệt là xăng dầu, thép và một số vật liệu cơ bản khiến bài toán tài chính của nhà thầu trở nên căng thẳng, vượt nhiều so với thời điểm lập dự toán. Hạng mục còn lại của dự án còn nhiều, khối lượng thực hiện rất lớn trong khi giá xăng dầu, vật liệu biến động tăng cao làm gia tăng chi phí thi công, gây áp lực lớn đến tiến độ.

Trong bối cảnh đầu tư công được kỳ vọng là động lực tăng trưởng chủ lực những năm tới, việc tháo gỡ nút thắt vật liệu không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà là bài toán thể chế. Khi quy hoạch, điều phối và cơ chế giá chưa theo kịp quy mô đầu tư, hiệu quả của hàng triệu tỷ đồng vốn ngân sách sẽ khó được phát huy trọn vẹn. Thảo luận tại hội trường về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030, ĐBQH Tô Ái Vang (Cần Thơ) nhận định, tình trạng thiếu hụt cát, đá và biến động giá đang là một trong những rào cản lớn nhất với các dự án đầu tư công, đặc biệt tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long - nơi có nền đất yếu, nhu cầu vật liệu san lấp rất lớn.

Ở tầm vĩ mô, với quy mô vốn đầu tư công trung hạn tăng mạnh lên 8,2 triệu tỷ đồng, ĐBQH Trần Hoàng Ngân (TP. Hồ Chí Minh) cảnh báo, áp lực lên thị trường vật liệu sẽ còn căng thẳng hơn nhiều so với giai đoạn trước. Trong bối cảnh kinh tế thế giới khó đoán định, giá nguyên vật liệu biến động, nguy cơ phải điều chỉnh tổng mức đầu tư là rất lớn. Thực tế cho thấy, ngay cả khi tổng vốn đầu tư công mới ở mức khoảng 3 triệu tỷ đồng, nhiều dự án đã rơi vào tình trạng “khát” vật liệu. Điều này đặt ra câu hỏi lớn về khả năng đáp ứng nguồn cung khi quy mô đầu tư tăng gấp nhiều lần trong thời gian tới.

ĐBQH Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng) chỉ ra nghịch lý, dù tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân và do Nhà nước quản lý, nhưng khi triển khai các dự án đầu tư công, nguyên vật liệu vẫn phải mua theo cơ chế thị trường. Thực tế này đang tạo ra “vòng lặp chi phí” bất lợi cho ngân sách: Nhà nước phải dùng tiền ngân sách để mua lại chính nguồn tài nguyên của mình với giá cao. Nghịch lý này không chỉ làm đội tổng mức đầu tư, mà còn khiến nhiều dự án rơi vào tình trạng thiếu vật liệu, chậm tiến độ giải ngân, qua đó ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư.

Chiến lược chủ động phục vụ đầu tư công

Dù đã có quy hoạch tài nguyên khoáng sản, bao gồm các mỏ vật liệu xây dựng, nhưng cách tiếp cận hiện nay vẫn mang tính tình thế, chưa hình thành được một chiến lược chủ động phục vụ đầu tư công. Thực tế, không ít dự án đến khi triển khai mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, làm thủ tục cấp phép khai thác, thậm chí điều chỉnh quy hoạch. Việc “thiếu thì tháo gỡ, vướng thì xử lý” cho thấy chưa có sự chuẩn bị từ sớm theo nhu cầu của từng dự án, từng vùng. Điều này cũng phản ánh quy hoạch hiện nay mới dừng ở quản lý tài nguyên, chưa gắn kết chặt chẽ với quy hoạch và kế hoạch đầu tư công, ĐBQH Nguyễn Duy Minh khẳng định.

Muốn giải quyết được thực tiễn này, vấn đề phải được tiếp cận mang tính hệ thống và dài hạn hơn, thay vì xử lý từng vướng mắc cụ thể. ĐBQH Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng) đề xuất Chính phủ nghiên cứu cơ chế điều tiết giá hoặc xây dựng hình thức “dự trữ chiến lược” đối với vật liệu xây dựng, tương tự cách điều hành với xăng dầu, lương thực. Tuy nhiên, không nhất thiết phải hình thành hệ thống kho bãi, mà trọng tâm là quy hoạch các mỏ vật liệu gắn với mặt bằng sạch, đồng thời rút ngắn thủ tục cấp phép khai thác để có thể đưa vào sử dụng ngay khi phát sinh nhu cầu, qua đó góp phần hạ giá thành và tránh tình trạng ách tắc kéo dài do khâu giải phóng mặt bằng.

Bên cạnh đó, ĐBQH Nguyễn Duy Minh cho rằng, cần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong lĩnh vực vật liệu xây dựng. Đây không chỉ là giải pháp về môi trường mà còn là hướng đi mang tính chiến lược, giúp giảm phụ thuộc vào tài nguyên khai thác tự nhiên, qua đó giảm chi phí và ổn định thị trường. Bên cạnh đó, ĐBQH Tô Ái Vang cho rằng, cần xây dựng hệ thống dữ liệu số về trữ lượng cát, đá trên toàn vùng để điều phối linh hoạt giữa các địa phương, ưu tiên cho các dự án trọng điểm quốc gia. sớm chuẩn hóa quy trình kỹ thuật để đưa cát biển vào sử dụng đại trà trong san lấp các tuyến cao tốc, nhất là ở những đoạn không ảnh hưởng đến đất canh tác nông nghiệp.

Bên cạnh đó, với các khu vực có nền địa chất yếu, điển hình như đồng bằng sông Cửu Long, việc chuyển từ nền đường đắp cát sang xây dựng cầu cạn tuy làm tăng chi phí đầu tư ban đầu, nhưng có thể giảm nhu cầu cát từ 30 - 50%, đồng thời nâng cao độ bền công trình và khả năng thoát lũ. Trong bối cảnh giá cát tại chân công trình có thời điểm tăng hơn 40%, các địa phương cần công bố chỉ số giá vật liệu hằng tháng sát với diễn biến thị trường, làm cơ sở để nhà thầu điều chỉnh hợp đồng. Đồng thời, các dự án đầu tư công cần áp dụng cơ chế hợp đồng có hệ số điều chỉnh và bù giá rõ ràng, minh bạch, dựa trên biến động thực tế của giá vật liệu xây dựng, ĐBQH Tô Ái Vang kiến nghị.

“Giải quyết nghịch lý về chi phí tài nguyên không chỉ là bài toán về giá cả mà là yêu cầu về hoàn thiện thể chế quản lý tài sản công để bảo đảm địa tô tài nguyên được quay vòng phục vụ phát triển thay vì làm tăng gánh nặng cho ngân sách nhà nước”, ĐBQH Nguyễn Duy Minh nhấn mạnh.