Mở khóa dòng vốn: Doanh nghiệp cần nhiều hơn một tài sản thế chấp

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa hỗ trợ không phải chỉ có nguồn vốn (Ảnh CT)

Từ “có tài sản gì?” đến “dòng tiền ra sao?”

Đối với một doanh nghiệp, vốn là điểm khởi đầu của nhiều quyết định phát triển. Có vốn mới có điều kiện đầu tư mặt bằng, thiết bị, khoa học công nghệ, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Bởi vậy, tại một cuộc họp gần đây, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đặt vấn đề rất trực diện: “Tiền ở đâu? Vốn ở đâu?”. Theo ông, khơi thông nguồn lực tài chính, tín dụng phải được coi là một điểm đột phá then chốt đối với sự phát triển của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Vì vậy, hướng tiếp cận đáng chú ý là khuyến khích tổ chức tín dụng xem xét cho vay dựa trên dòng tiền, chuỗi giá trị, tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ và những loại tài sản phù hợp khác, thay vì chỉ dựa vào bất động sản. Chủ tịch Quốc hội đánh giá đây là một trong những nội dung thực chất nhất để xử lý rào cản tiếp cận vốn của doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tuy nhiên, thay đổi cách nhìn về tài sản không đồng nghĩa với hạ thấp chuẩn tín dụng. Đây là ranh giới cần được nhận diện rõ. Ngân hàng huy động tiền của người dân và nền kinh tế để cho vay, vì vậy mọi phương thức cấp tín dụng mới cuối cùng vẫn phải trả lời được hai câu hỏi căn bản: doanh nghiệp có khả năng trả nợ hay không và rủi ro của khoản vay được kiểm soát bằng cách nào.

Khoảng trống hiện nay được Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn mô tả bằng một tương quan đáng chú ý: doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm khoảng 98,4% tổng số doanh nghiệp, nhưng dư nợ tín dụng dành cho khu vực này mới chiếm khoảng 19-20%. Theo Bộ trưởng, nhiều doanh nghiệp thuộc nhóm này mới thành lập, quy mô nhỏ, uy tín chưa cao và không có tài sản thế chấp, nên việc tiếp cận vốn gặp khó khăn.

Nhưng với tài sản vô hình, quyền sở hữu trí tuệ hay tài sản số, bài toán khó hơn nhiều. Chủ tịch Quốc hội lưu ý ngân hàng thương mại có thể e ngại rủi ro nếu thiếu khung định giá rõ ràng và cơ chế chia sẻ rủi ro. Nếu những điều kiện nền tảng này không được thiết kế đồng bộ, chủ trương mở rộng cách thức cấp tín dụng có nguy cơ khó đi vào thực tế.

Muốn ngân hàng cho vay, phải có người cùng chia sẻ rủi ro

Vấn đề vì thế không nằm ở việc yêu cầu ngân hàng “mạnh dạn” cho vay bằng mọi giá. Muốn dòng vốn tới được nhiều doanh nghiệp hơn mà vẫn giữ an toàn hệ thống, cần đồng thời nâng chất lượng thông tin doanh nghiệp, hoàn thiện phương pháp đánh giá những loại tài sản mới và thiết kế cơ chế chia sẻ rủi ro đủ thực chất.

Một mắt xích được nhắc đến là các quỹ hỗ trợ và bảo lãnh tín dụng. Ông Phan Văn Mãi, Chủ nhiệm UBKTTC Quốc hội cho rằng, việc một quỹ hoạt động chưa hiệu quả không nhất thiết dẫn tới lựa chọn loại bỏ công cụ đó. Điều cần xem xét là nguyên nhân nằm ở mô hình tổ chức hay cơ chế hoạt động, từ đó tái cấu trúc theo hướng gắn chặt hơn với bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ lãi suất, mặt bằng sản xuất kinh doanh và khởi nghiệp.

Nhưng hiệu quả của quỹ không thể được mặc định. Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cho biết, 19 trong tổng số 24 quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương còn hoạt động, song hoạt động nhìn chung còn hạn chế. Sau 13 năm, doanh số bảo lãnh của các quỹ bảo lãnh tín dụng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đạt khoảng 43.000 tỷ đồng với 2.100 hợp đồng cho khoảng 1.000 doanh nghiệp; số tiền phải trả nợ thay là 130 tỷ đồng và đã thu hồi khoảng 24 tỷ đồng. Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ở trung ương sau 13 năm giải ngân khoảng 1.400 tỷ đồng và thu hồi 1.156 tỷ đồng.

Những số liệu này cho thấy bài toán không đơn giản là có hay không có quỹ. Quan trọng hơn là năng lực quản trị rủi ro, kiểm soát dòng tiền và khả năng phối hợp giữa quỹ với tổ chức tín dụng. Bộ trưởng Bộ Tài chính nhấn mạnh, kinh nghiệm từ hoạt động cho vay cho thấy nếu không kiểm soát được dòng tiền của đối tượng vay thì khả năng thu hồi nợ sẽ gặp khó khăn.

Bởi vậy, nếu muốn tín dụng dựa nhiều hơn vào dòng tiền, điều kiện tiên quyết là dòng tiền phải nhìn thấy được. Nếu muốn quyền sở hữu trí tuệ trở thành một cơ sở hỗ trợ tiếp cận vốn, phải có phương pháp định giá đủ tin cậy. Nếu muốn quỹ bảo lãnh chia sẻ rủi ro với ngân hàng, bản thân quỹ cũng phải có năng lực thẩm định, giám sát và cơ chế chịu trách nhiệm rõ ràng.

Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng cần thay đổi. Tiếp cận tín dụng dựa trên dữ liệu đặt ra yêu cầu cao hơn về minh bạch tài chính, quản trị dòng tiền và kỷ luật kế toán. Một doanh nghiệp thiếu bất động sản vẫn có thể có lợi thế nếu chứng minh được doanh thu ổn định, đơn hàng có chất lượng, dòng tiền rõ ràng và mô hình kinh doanh có khả năng tạo giá trị.

Như vậy, câu chuyện “vay không cần thế chấp bất động sản” nếu chỉ được hiểu như một sự nới lỏng điều kiện sẽ dễ tạo kỳ vọng sai. Bản chất của hướng đi mới là mở rộng tập hợp thông tin và tài sản mà tổ chức tín dụng có thể sử dụng để đánh giá khách hàng, qua đó nhận diện chính xác hơn năng lực trả nợ của doanh nghiệp.

Đích đến không phải là chuyển rủi ro từ doanh nghiệp sang ngân hàng hay từ ngân hàng sang Nhà nước. Một cơ chế bền vững phải phân bổ rủi ro cho đúng chủ thể, định giá được rủi ro và tạo động lực để mỗi bên kiểm soát phần trách nhiệm của mình. Quỹ bảo lãnh không thể thay thế thẩm định tín dụng; tài sản trí tuệ không thể tự động thay thế bất động sản; dữ liệu cũng chỉ có giá trị khi chính xác, đầy đủ và có thể kiểm chứng.

Khi những điều kiện đó được hình thành, thị trường tín dụng có cơ hội dịch chuyển từ câu hỏi đơn thuần “doanh nghiệp có tài sản gì để thế chấp?” sang câu hỏi quan trọng hơn: “doanh nghiệp tạo ra dòng tiền như thế nào và có khả năng trả nợ ra sao?”. Đó không phải sự buông lỏng chuẩn mực, mà là nâng cấp năng lực đánh giá tín dụng phù hợp hơn với những mô hình kinh doanh mới.

Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, một cánh cửa vốn rộng hơn có thể mở ra từ chính dữ liệu, dòng tiền, đơn hàng, công nghệ và những giá trị mà doanh nghiệp tạo dựng. Với ngân hàng, cánh cửa ấy chỉ bền vững khi đi cùng công cụ định giá, quản trị và chia sẻ rủi ro đủ tin cậy. Khơi thông tín dụng vì thế không thể đồng nghĩa với mở khóa an toàn; điều cần mở khóa chính là khả năng nhìn thấy và định giá đúng sức khỏe thực của doanh nghiệp.