Mở rộng cơ chế miễn trừ rủi ro trong đổi mới sáng tạo, thúc đẩy kinh tế số

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành tại Hội trường

Phân biệt rõ rủi ro khách quan với hành vi gây thiệt hại

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 27/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi).

Thực tiễn xây dựng pháp luật cũng đang đặt ra yêu cầu xử lý ngày càng nhiều tình huống liên quan đến đổi mới, sáng tạo, thí điểm cơ chế mới và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung. Tham gia góp ý Điều 26 của dự án Luật, ĐBQH Đào Chí Nghĩa (Thành phố Cần Thơ) nhận thấy các nội dung quy định tại Điều 26 liên quan đến cụm từ "đầy đủ biện pháp phòng ngừa" hoặc "không áp dụng đúng quy trình" có thể dẫn đến nhiều cách hiểu khác nhau. Do đó, cần phân biệt rõ giữa rủi ro khách quan (dù đã tuân thủ đúng yêu cầu chuyên môn) với hành vi gây thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ hoặc thiếu trách nhiệm trong quá trình nghiên cứu, thử nghiệm.

Đối với khoản 1 Điều 26: cần bổ sung điều kiện xác định rủi ro khách quan. Việc này không chỉ căn cứ vào việc đề án đã được phê duyệt và tuân thủ đúng quy trình, mà còn phải xem xét người thực hiện đã áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa cần thiết hay chưa, cũng như thiệt hại xảy ra có thể dự báo hoặc ngăn ngừa được hay không. Đây là những tiêu chí rất cần thiết để đánh giá. Đối với khoản 2 Điều 26 đề nghị tiếp tục nghiên cứu, bổ sung yêu cầu xác định đầy đủ lỗi chủ quan, nguyên nhân khách quan, quan hệ nhân quả và các yếu tố cấu thành tội phạm, tránh việc mặc nhiên truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ vì vi phạm quy trình hoặc có xảy ra thiệt hại, ĐBQH Đào Chí Nghĩa kiến nghị.

Các đại biểu thảo luận tại Hội trường

Qua phân tích, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy (Thành phố Hà Nội) cho rằng cần nghiên cứu mở rộng quy định tại Điều 26 theo hướng xác lập nguyên tắc chung về xử lý rủi ro khách quan trong hoạt động đổi mới, sáng tạo và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, với điều kiện và giới hạn chặt chẽ. Đây không phải là việc miễn trách nhiệm hình sự chỉ vì chủ thể có động cơ tốt hoặc vì mục tiêu công, mà là tạo cơ sở pháp lý để đánh giá đầy đủ tính hợp pháp của hành vi, mức độ lỗi và việc tuân thủ các yêu cầu phòng ngừa rủi ro.

Nhấn mạnh yêu cầu cần hạn chế tình trạng mỗi luật, nghị quyết lại bổ sung một cơ chế miễn trừ trách nhiệm riêng, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy chỉ rõ, thực tiễn xây dựng pháp luật đang đặt ra yêu cầu xử lý ngày càng nhiều tình huống liên quan đến đổi mới, sáng tạo, thí điểm cơ chế mới và thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung. Nếu từng luật, nghị quyết đều thiết kế cơ chế miễn, giảm hoặc không xử lý trách nhiệm theo phạm vi và điều kiện riêng, trong khi chưa có nguyên tắc chung đủ rõ ở cấp Bộ luật Hình sự, thì có nguy cơ hình thành các cơ chế phân tán, thiếu đồng bộ và khó áp dụng thống nhất.

“Trường hợp chưa mở rộng Điều 26, đề nghị cơ quan soạn thảo rà soát đồng bộ các quy định về miễn, giảm hoặc loại trừ trách nhiệm trong những luật đã ban hành và các dự thảo luật, nghị quyết đang được Quốc hội xem xét; xác định rõ loại trách nhiệm được xử lý, điều kiện áp dụng và mối quan hệ với Bộ luật Hình sự. Qua đó, có phương án sửa đổi, bổ sung hoặc hướng dẫn phù hợp, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Mục tiêu là vừa khuyến khích đổi mới, sáng tạo và bảo vệ người thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, vừa bảo đảm trách nhiệm giải trình, quyền và lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại, không tạo ra cơ chế miễn trừ thiếu kiểm soát”, ĐBQH Nguyễn Phương Thủy đề nghị.

Cấu trúc lại các tội phạm trên không gian mạng theo chuỗi hành vi

Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tội phạm trên không gian mạng cũng ngày một gia tăng. Trên cơ sở đó, dự thảo Luật đã cấu trúc lại các tội phạm trên không gian mạng theo chuỗi hành vi, từ chuẩn bị, tổ chức đến thực hiện. Tuy nhiên, ĐBQH Phan Thị Thùy Linh phân tích, tội lừa đảo, chiếm đoạt tài sản qua mạng tại Điều 157 chưa thuộc danh mục được xử lý từ giai đoạn chuẩn bị tại Điều 14; trong khi để lừa đảo, đối tượng phải chuẩn bị từ trước như: mua gom tài khoản ngân hàng, mua sim không chính chủ, dựng trang web giả mạo... Do vậy, cần rà soát kỹ đối với nội dung này để có thể ngăn chặn hành vi phạm tội ngay từ khâu chuẩn bị, qua đó hạn chế thiệt hại trước khi tiền của người dân thực sự bị chuyển đi.

Đối với khoản 1 Điều 276, đại biểu lưu ý cần phân biệt công cụ phạm tội với công cụ được sử dụng trong hoạt động bảo mật hợp pháp. Cùng một phần mềm, chuyên gia bảo mật có thể sử dụng để kiểm thử hệ thống, trong khi tin tặc dùng để xâm nhập. Do đó, quy định cần làm rõ thêm mục đích phạm tội của người thực hiện hành vi, bởi không thể chỉ căn cứ vào tính năng kỹ thuật của công cụ để kết luận về mục đích phạm tội. Đồng thời bổ sung tại Điều 276 quy định loại trừ đối với hoạt động nghiên cứu, kiểm tra, đánh giá an toàn thông tin mạng được chủ hệ thống thông tin phân quyền hoặc thực hiện theo hợp đồng hợp pháp, không thuộc trường hợp sử dụng vào mục đích trái pháp luật.

Việc hoàn thiện quy định cần bảo đảm xử lý nghiêm hành vi cố ý phạm tội trên không gian mạng, đồng thời phân biệt rõ với các hoạt động thử nghiệm hợp pháp như tấn công giả định, qua đó bảo vệ đội ngũ an ninh mạng. Mục tiêu cần hướng tới là bảo vệ người dân trước nguy cơ lừa đảo từ sớm; bảo đảm doanh nghiệp chân chính không bị quy trách nhiệm vì sai phạm của một cá nhân; đồng thời giúp kỹ sư bảo mật yên tâm làm việc, không lo bị coi là tin tặc, đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh.

"Một bộ luật nghiêm hay không, không nằm ở số tội danh thêm hay bớt. Quan trọng là mỗi quy định có đủ rõ để áp dụng thống nhất và công bằng hay không", ĐBQH Phan Thị Thùy Linh nhấn mạnh.