Sửa Luật Đo lường: Tăng quyền kiểm chứng và giảm chi phí đo lường

Khả năng tự kiểm chứng dữ liệu còn hạn chế

ĐBQH Bùi Văn Dũng (Thanh Hóa) nhấn mạnh, đo lường là lĩnh vực gắn với từng lần đổ xăng, cân hàng, từng hóa đơn điện, nước"của người dân. Tuy nhiên, trong các giao dịch này, người dân thường phải tin vào thiết bị và những con số do bên bán cung cấp, trong khi khả năng tự kiểm chứng còn hạn chế. Khi hóa đơn nước tăng bất thường, người dân cần biết chỉ số đầu kỳ, cuối kỳ, thời điểm ghi nhận, thời hạn kiểm định đồng hồ, bởi một con số tổng hợp trên hóa đơn chưa đủ để đối chiếu.

Theo Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, kết quả đo lường chính xác là cơ sở đảm bảo công bằng trong giao dịch và giữ niềm tin của xã hội. Chính vì vậy, trong dự án Luật này, lần đầu tiên luật trao cho người dân quyền yêu cầu trích xuất dữ liệu đo lường liên quan đến giao dịch của mình để làm chứng cứ khi khiếu nại, yêu cầu bồi thường. Nền tảng số cũng có kênh tiếp nhận phản ánh, hỗ trợ người dân trong việc chứng minh thiệt hại. Người vi phạm gây thiệt hại phải bồi thường theo pháp luật dân sự và pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Tuy nhiên, ĐBQH Bùi Văn Dũng đề nghị hoàn thiện các Điều 34b, 34c theo hướng quy định rõ quyền tiếp cận, trích xuất dữ liệu đo liên quan đến giao dịch của người tiêu dùng; đồng thời xác định trách nhiệm giải thích và thời hạn trả lời của đơn vị cung cấp dịch vụ. Qua đó, người dân có cơ sở đối chiếu, phát hiện sai lệch và bảo vệ quyền lợi khi phát sinh tranh chấp. Dự thảo Luật cũng cần quy định rõ quyền kiểm chứng kết quả đo và quyền được hoàn trả khi bị thu thừa, nhất là đối với các dịch vụ thiết yếu như điện, nước.

Đặc biệt, người không dùng điện thoại thông minh vẫn phải được hỗ trợ tra cứu; dữ liệu bị điều chỉnh phải lưu vết để kiểm tra. Khi xác định đo sai dẫn đến thu thừa, đơn vị cung cấp dịch vụ phải chủ động rà soát khách hàng bị ảnh hưởng, thông báo cách tính và hoàn trả trong thời hạn rõ ràng. Không nên buộc từng người theo đuổi một thủ tục tốn kém hơn khoản tiền nhận được và cần xác định đầu mối tiếp nhận, theo dõi các khắc phục để khi hoàn thành người dân phải được thông báo kết quả giải quyết, tránh tình trạng đã phát hiện sai nhưng vẫn phải đi đòi, hỏi nhiều nơi để đòi quyền lợi.

Các đại biểu thảo luận tại hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường

Cùng quan tâm đến độ tin cậy của kết quả đo lường, ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) tại điểm b khoản 4 Điều 1 dự thảo Luật sửa đổi khoản 4 Điều 7 theo hướng cấm giả mạo, tẩy xóa, sửa chữa nội dung vật mang dữ liệu về kết quả, tình trạng kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm. Tuy nhiên quy định này chưa phân định rõ hành vi bị cấm với việc sửa sai đúng thẩm quyền, trình tự. Nếu không làm rõ, việc đính chính, thay thế hoặc thu hồi chứng thư hợp pháp có thể gặp vướng mắc khi thực hiện. Do đó cần hoàn thiện quy định về các hành vi bị nghiêm cấm, bảo đảm ngăn chặn gian lận nhưng không cản trở hoạt động kỹ thuật hợp pháp. Trong đó, nên chỉnh lý quy định theo hướng nghiêm cấm hành vi giả mạo, tẩy xóa hoặc sửa chữa trái pháp luật nhằm làm sai lệch, che giấu kết quả đo lường.

Bên cạnh việc ngăn chặn gian lận, ĐBQH Dương Khắc Mai cho rằng cần phân định rõ hoạt động đo lường phải kiểm soát bắt buộc với hoạt động kỹ thuật tự nguyện của doanh nghiệp, tránh phát sinh thêm điều kiện không cần thiết. Cụ thể, cần bổ sung quyền hiệu chuẩn tự nguyện đối với phương tiện đo nhóm 2 theo nhu cầu và đưa dịch vụ này vào phạm vi công bố năng lực của tổ chức cung cấp dịch vụ. Kết quả hiệu chuẩn tự nguyện không được thay thế kiểm định bắt buộc hoặc coi là căn cứ chứng minh phương tiện đo đã hoàn thành nghĩa vụ kiểm định. Đồng thời, cần làm rõ quyền, nghĩa vụ của tổ chức công bố năng lực và tổ chức được chỉ định, bảo đảm quản lý phù hợp với tính chất từng hoạt động.

Từ yêu cầu nâng cao độ tin cậy của kết quả đo lường, vấn đề hiện nay không chỉ là quy định chính sách mà còn ở hiệu quả thực thi. ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú (Nghệ An) tán thành chính sách khuyến khích ký kết điều ước, thỏa thuận và thừa nhận kết quả phép đo, kiểm định, hiệu chuẩn, thử nghiệm, phê duyệt mẫu, qua đó giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp. Thực tế mỗi năm có hơn 3.000 mẫu phương tiện đo nhập khẩu phải phê duyệt mẫu. Nếu thiết bị đã được thử nghiệm tại tổ chức quốc tế có năng lực, có chứng chỉ hợp lệ nhưng khi nhập khẩu vào Việt Nam vẫn phải xem xét từng trường hợp hoặc thử nghiệm lại những nội dung đã được chứng minh, doanh nghiệp sẽ phát sinh thêm chi phí và mất nhiều thời gian đưa công nghệ mới vào sử dụng.

“Nếu Luật không quy định các tiêu chí tối thiểu để thừa nhận kết quả thử nghiệm quốc tế, cơ chế xem xét từng trường hợp vẫn có nguy cơ tiếp diễn”, ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú nhấn mạnh.

Tránh trùng lặp thủ tục, giảm chi phí

Vì vậy, ĐBQH Nguyễn Thị Minh Tú đề nghị bổ sung quy định tại Điều 20, theo đó kết quả thử nghiệm, chứng chỉ hoặc kết quả đánh giá mẫu của tổ chức nước ngoài được xem xét thừa nhận khi đáp ứng các điều kiện về năng lực của tổ chức thực hiện, yêu cầu kỹ thuật tương đương và thuộc điều ước quốc tế, thỏa thuận thừa nhận hoặc hệ thống chứng nhận quốc tế mà Việt Nam tham gia hoặc chấp nhận. Đồng thời, cần xác lập nguyên tắc không thử nghiệm lại những nội dung đã được chứng minh bằng kết quả hợp lệ được thừa nhận, qua đó tránh trùng lặp thủ tục, giảm chi phí cho doanh nghiệp mà vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý chất lượng đo lường.

Giải trình về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, cơ quan soạn thảo đồng tình với quan điểm chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm không đơn thuần là giảm số lần kiểm định, mà là chuyển từ quản lý đồng loạt sang quản lý dựa trên rủi ro và dữ liệu. Theo đó, dự thảo Luật cắt giảm, đơn giản hóa 8 thủ tục hành chính; chuyển từ đăng ký sang công bố năng lực; bãi bỏ các thủ tục chứng nhận không còn cần thiết. Hoạt động kiểm tra nhà nước sẽ tập trung vào những nơi có nguy cơ vi phạm cao, trong khi chu kỳ kiểm định được điều chỉnh theo dữ liệu thực tế. Tuy nhiên, việc giảm thủ tục cho doanh nghiệp phải đi đôi với bảo vệ người tiêu dùng. Đối với công tơ điện, đồng hồ nước và cột đo xăng, dầu, đây là những phương tiện đo hằng ngày quyết định số tiền người dân phải trả nên vẫn phải duy trì kiểm định.

Về tính độc lập, khách quan của hoạt động kiểm định, trước những lo ngại của đại biểu về tình trạng “vừa đá bóng, vừa thổi còi”, cơ quan soạn thảo đã bổ sung trực tiếp vào dự thảo yêu cầu các tổ chức được chỉ định phải có biện pháp kiểm soát xung đột lợi ích. Theo đó, doanh nghiệp không được tự kiểm định phương tiện đo do mình sử dụng để bán hàng nếu không có sự kiểm soát. Kết quả kiểm định cũng được cập nhật lên nền tảng số để người dân có thể tra cứu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết.

Đối với chuyển đổi số và sử dụng dữ liệu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, tiếp thu ý kiến đại biểu, dự thảo đã thu hẹp phạm vi gắn mã bắt buộc, chỉ áp dụng đối với phương tiện đo nhóm 2 và các chuẩn liên quan. Doanh nghiệp không phải cung cấp lại dữ liệu đã có và không bị coi là vi phạm khi nền tảng số gặp sự cố. Dự thảo Luật cũng quy định rõ cảnh báo tự động không được sử dụng làm căn cứ duy nhất để kết luận vi phạm; tổ chức, cá nhân có quyền giải trình và yêu cầu kiểm tra lại dữ liệu. Các quy định được xây dựng theo hướng không gắn với một công nghệ cụ thể, nhằm bảo đảm Luật có thể tiếp tục áp dụng khi công nghệ thay đổi.

Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, cơ quan soạn thảo sẽ xây dựng phương án triển khai theo thứ tự ưu tiên, trước hết tập trung vào những công nghệ và thiết bị đo lường cần thiết. Đồng thời, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cam kết 3 nội dung: Hoàn thiện các nghị định, thông tư hướng dẫn để có hiệu lực cùng thời điểm với Luật vào ngày 1/3/2027; bảo đảm các quy định chuyển tiếp không làm gián đoạn hoạt động hợp pháp của tổ chức, doanh nghiệp; tổ chức tập huấn, hướng dẫn cho địa phương, nhất là cấp xã, ngay khi Luật có hiệu lực.