Muốn tăng trưởng cao bền vững, cần nâng “trần” tăng trưởng tiềm năng

Ông Nguyễn Bá Hùng - Chuyên gia kinh tế trưởng ADB tại Việt Nam

Nếu nhìn lại chặng đường 5 năm vừa qua, ông đánh giá thế nào về bức tranh kinh tế Việt Nam và những vấn đề đặt ra cho giai đoạn tiếp theo?

Ông Nguyễn Bá Hùng: Có thể nói 5 năm 2021-2025 là một giai đoạn “không giống ai” đối với kinh tế Việt Nam cũng như kinh tế toàn cầu. Đại dịch Covid-19, đứt gãy chuỗi cung ứng, lạm phát toàn cầu, xung đột địa chính trị hay gần đây là những biến động thương mại, thuế quan… đã tạo ra những cú sốc liên tiếp, cả từ phía cầu lẫn phía cung.

Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam duy trì được mức tăng trưởng dương, nhanh chóng phục hồi và quay trở lại quỹ đạo tăng trưởng cao là một điểm rất đáng ghi nhận. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là con số tăng trưởng của từng năm, mà là những gì nằm phía sau các con số đó. Không thể chỉ dựa vào các nỗ lực, biện pháp ngắn hạn để tạo ra tăng trưởng bền vững.

Trước đây trong một số giai đoạn, có xu hướng “ngồi yên” chờ điều kiện thuận lợi hơn. Nhưng thời gian trở lại đây, chúng ta đã thấy có bước ngoặt, chuyển từ “không làm gì” là tốt nhất, sang áp lực “phải làm”. Và khi các tồn tại tích tụ qua nhiều năm bộc lộ rõ hơn, thì gần như “sờ vào đâu cũng thấy có việc để làm”. Điều này tạo ra một tâm thế mới: phải chủ động tìm việc mà làm, phải cải cách, phải xử lý các điểm nghẽn thay vì chờ đợi.

Tất nhiên, việc “dọn dẹp” những tồn đọng kéo dài nhiều năm không thể làm trong một sớm một chiều. Có những cải cách khi bắt đầu triển khai sẽ thấy hiệu quả ngay, nhưng cũng có những việc cần thời gian dài để phát huy tác dụng. Vấn đề là phải nhìn đúng bản chất và kiên trì đi đến cùng.

Dự báo tăng trưởng GDP và lạm phát (%) khu vực châu Á – Thái Bình Dương (Nguồn: Báo cáo Triển vọng Phát triển châu Á (ADO) của ADB, bản cập nhật tháng 12/2025)

Trong bối cảnh hiện nay, ông nhìn nhận triển vọng tăng trưởng của Việt Nam trong thời gian tới ra sao?

Ông Nguyễn Bá Hùng: Nếu xét trong ngắn hạn, Việt Nam vẫn có những động lực tăng trưởng khá rõ ràng. Ba động lực quan trọng nhất hiện nay là xuất khẩu, đầu tư nước ngoài (FDI) và đầu tư công. Trong đó, xuất khẩu và FDI chịu ảnh hưởng rất lớn từ diễn biến của kinh tế thế giới. Khi nhu cầu toàn cầu suy yếu hoặc xuất hiện các rào cản thương mại mới, hai động lực này có thể chậm lại.

Đầu tư công, trong bối cảnh đó, trở thành một công cụ chính sách quan trọng mà Việt Nam có thể chủ động hơn. Với mức nợ công vẫn ở ngưỡng an toàn, dư địa tài khóa còn, nếu đầu tư công được triển khai đúng trọng tâm, đúng tiến độ và hiệu quả, thì không chỉ trực tiếp tạo ra tăng trưởng mà còn có thể kéo theo đầu tư tư nhân, tạo việc làm, nâng thu nhập và từ đó thúc đẩy tiêu dùng trong nước.

Tuy nhiên, nếu nói đến mục tiêu tăng trưởng cao trong nhiều năm liên tiếp, thì không thể chỉ nhìn vào tăng trưởng thực tế của từng năm. Điều cốt lõi là phải nâng được tăng trưởng tiềm năng của nền kinh tế. Tăng trưởng tiềm năng phản ánh mức tăng trưởng tối đa mà nền kinh tế có thể đạt được một cách bền vững, không gây ra mất cân đối vĩ mô.

Tôi cho rằng, muốn nâng tăng trưởng tiềm năng, cần đồng thời cải thiện ba yếu tố nền tảng. Thứ nhất là nguồn nhân lực. Dân số trong độ tuổi lao động của Việt Nam sẽ không còn tăng nhanh như trước, nên không thể trông chờ vào tăng về số lượng, mà phải tăng về chất lượng. Điều này đòi hỏi hệ thống giáo dục – đào tạo phải gắn chặt hơn với nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Thứ hai là nguồn lực vốn và các yếu tố đầu vào khác. Nguồn lực này đến từ trong nước, từ bên ngoài. Vấn đề không chỉ là có vốn, mà là phân bổ vốn hiệu quả, giảm méo mó và tạo điều kiện để khu vực tư nhân tiếp cận nguồn lực một cách minh bạch.

Thứ ba là công nghệ và năng lực tổ chức, quản trị. Công nghệ ở đây không đơn thuần là bỏ tiền ra để mua công nghệ mới nhất, mà còn là quá trình học hỏi, làm chủ, khả năng tích hợp công nghệ vào quy trình sản xuất, quản lý chung để nâng cao năng suất thực chất.

Ông từng nhiều lần nhấn mạnh câu chuyện cần “chấp nhận lao động đắt”. Điều này nên được hiểu như thế nào?

Ông Nguyễn Bá Hùng: Khi một nền kinh tế muốn vươn lên nhóm thu nhập trung bình cao và sau đó là thu nhập cao, thì việc lao động trở nên đắt hơn là điều tất yếu. Lao động đắt không phải là vấn đề, mà là mục tiêu. Vấn đề là nền kinh tế có tiến nhanh về năng suất để “chịu được” mức lao động đắt đó hay không.

Trong giai đoạn trước, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào lao động giá rẻ và mở rộng sản xuất công nghiệp chế biến, chế tạo có thể giúp tăng trưởng nhanh. Nhưng kinh nghiệm các nước cho thấy, mô hình này thường có một “trần” khá rõ, khó đưa nền kinh tế vượt qua bẫy thu nhập trung bình.

Để tiến xa hơn, Việt Nam cần chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất, đổi mới sáng tạo và các ngành tạo giá trị gia tăng cao, đặc biệt là dịch vụ. Điều này không có nghĩa là bỏ qua công nghiệp chế biến, chế tạo mà là cần nâng cấp, gắn với công nghệ cao hơn, quản trị tốt hơn và liên kết chặt chẽ hơn với các ngành dịch vụ hỗ trợ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, nhiều nền kinh tế thành công không phải vì sản xuất thật nhiều hàng hóa với giá rẻ, mà vì tạo ra những sản phẩm, dịch vụ có hàm lượng tri thức cao, quy mô không nhất thiết lớn nhưng giá trị gia tăng cao hơn. Để làm được điều đó, cần một hệ sinh thái hỗ trợ đổi mới sáng tạo, nơi doanh nghiệp có thể học hỏi, thử nghiệm và từng bước nâng cao năng lực cạnh tranh.

Theo ông, những thách thức và rủi ro lớn nhất đối với kinh tế Việt Nam trong thời gian tới là gì?

Ông Nguyễn Bá Hùng: Với độ mở của nền kinh tế rất lớn, ảnh hưởng của các thách thức, rủi ro bên ngoài là điều Việt Nam khó tránh khỏi. Biến động thương mại toàn cầu, giá năng lượng, chi phí logistics hay căng thẳng địa chính trị đều có thể tác động mạnh đến tăng trưởng. Trong bối cảnh đó, điều quan trọng là nâng cao sức cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế và khả năng thích ứng của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn lại nằm ở các rủi ro nội tại. Nhiều cải cách đã được xác định đúng hướng, nhưng quá trình thực thi đôi khi chưa theo kịp yêu cầu, còn chậm hoặc thiếu nhất quán. Nếu môi trường kinh doanh không đủ minh bạch, không đủ ổn định và không tạo được niềm tin dài hạn, doanh nghiệp sẽ rất e ngại khi đầu tư vào những lĩnh vực có thời gian hoàn vốn dài như nghiên cứu – phát triển hay đổi mới công nghệ.

Một nền kinh tế thị trường vận hành hiệu quả cần có cạnh tranh lành mạnh để sàng lọc và khuyến khích những doanh nghiệp làm ăn bài bản. Nếu các quy định chính sách vô tình tạo ra rào cản hoặc làm gia tăng rủi ro không cần thiết, thì chính nền kinh tế sẽ tự làm giảm động lực phát triển của mình.

Do đó, trong năm 2026 và cả giai đoạn 5 năm tới, điều quan trọng là cần nhìn mục tiêu tăng trưởng cao trong mối liên hệ chặt chẽ với chất lượng và tính bền vững của tăng trưởng. Để hiện thực hóa các mục tiêu đó, cần tập trung nâng cao tăng trưởng tiềm năng của nền kinh tế thông qua cải thiện chất lượng nguồn nhân lực, phân bổ hiệu quả nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Đầu tư công cần được triển khai quyết liệt nhưng có kỷ luật, nhằm tạo hiệu ứng lan tỏa sang khu vực tư nhân.

Quan trọng hơn, môi trường thể chế và kinh doanh cần đủ thông thoáng, ổn định và tiệm cận các chuẩn mực quốc tế để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn. Khi những điều kiện nền tảng đó được cải thiện, tăng trưởng cao không còn là mục tiêu “phải cố”, mà trở thành kết quả tự nhiên của một nền kinh tế vận hành hiệu quả.