Nâng hiệu quả năng lượng, tạo sức bật cho nền kinh tế

Khai mở tiềm năng tiết kiệm năng lượng

Trong quá trình tăng trưởng, nhu cầu năng lượng của nền kinh tế ngày càng gia tăng, kéo theo yêu cầu phải phát triển thêm nguồn cung và hạ tầng. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung bổ sung nguồn năng lượng mới mà chưa khai thác hiệu quả dư địa tiết kiệm, áp lực về vốn đầu tư, tài nguyên, môi trường cũng như hệ thống cung ứng năng lượng sẽ ngày càng lớn.

Ông Đặng Hải Dũng, Phó Cục trưởng Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) cho rằng, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, nâng cao năng lực cạnh tranh, giảm phát thải và thúc đẩy phát triển bền vững. Mỗi đơn vị năng lượng tiết kiệm được không chỉ giúp giảm chi phí sản xuất, kinh doanh mà còn góp phần giảm áp lực lên hệ thống cung ứng năng lượng và nguồn lực của toàn xã hội.

Đây càng là vấn đề đáng lưu ý khi tiềm năng tiết kiệm năng lượng của Việt Nam vẫn còn lớn. Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam (VECEA) cho biết, lĩnh vực công nghiệp hiện chiếm trên 50% tổng tiêu thụ năng lượng nhưng vẫn còn dư địa tiết kiệm khoảng 10-20% nếu áp dụng đồng bộ các giải pháp về công nghệ và quản lý. Đối với các công trình như khách sạn, tòa nhà văn phòng, trung tâm thương mại, nhà ga, sân bay và công trình công cộng, tiềm năng tiết kiệm điện có thể đạt khoảng 35-40%.

Giá trị kinh tế càng rõ khi để tạo ra hiệu quả tương đương 1 MW công suất thông qua tiết kiệm, chi phí chỉ bằng khoảng 1/4 so với đầu tư xây dựng mới 1 MW nguồn phát điện. Ông Hiệp cho rằng, trong điều kiện phát triển nguồn điện mới ngày càng đối mặt với những thách thức về vốn, quỹ đất, tài nguyên và môi trường, nâng cao hiệu suất sử dụng cần được coi trọng song hành với mở rộng nguồn cung.

Để khai thác tốt tiềm năng này, hành lang chính sách cũng đang tiếp tục được củng cố. Chương trình quốc gia về sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giai đoạn 2019-2030 theo Quyết định số 280/QĐ-TTg đặt mục tiêu tiết kiệm từ 8-10% tổng tiêu thụ năng lượng toàn quốc. Năm 2026 tiếp tục đánh dấu bước chuyển khi Nghị định số 30/2026/NĐ-CP có hiệu lực và Chỉ thị số 09/CT-TTg đặt ra yêu cầu triển khai quyết liệt các giải pháp tiết kiệm năng lượng, tiết kiệm điện.

Dù vậy, ông Đặng Hải Dũng nhìn nhận kết quả triển khai giữa các ngành, địa phương và doanh nghiệp vẫn chưa đồng đều, trong khi việc tiếp cận công nghệ và nguồn vốn cho các dự án còn gặp khó khăn. Bởi vậy, cùng với hoàn thiện cơ chế, chính sách, cần thúc đẩy kiểm toán, quản lý và đổi mới công nghệ để những tiềm năng hiện có thực sự được chuyển hóa thành hiệu quả kinh tế.

Nâng cao hiệu quả sử dụng cần được xem là một phần quan trọng trong bài toán năng lượng của nền kinh tế

Biến hiệu quả năng lượng thành lợi thế cạnh tranh

Với doanh nghiệp, bài toán sử dụng năng lượng ngày càng gắn trực tiếp với hiệu quả vận hành và khả năng cạnh tranh. Việc tối ưu tiêu thụ không chỉ làm giảm chi phí điện, nhiên liệu mà còn tạo điều kiện cải thiện quy trình sản xuất, chủ động kế hoạch kinh doanh và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Từ thực tế tại Công ty cổ phần Thiết bị điện MBT, ông Đào Quang Thế, Trưởng phòng Hành chính cho biết, tối ưu sử dụng điện giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành, nâng cao hiệu quả sản xuất, kinh doanh và năng lực cạnh tranh. Quản lý năng lượng hiệu quả còn giúp doanh nghiệp chủ động xây dựng kế hoạch sản xuất, hạn chế rủi ro thiếu hụt năng lượng và bảo đảm tiến độ giao hàng.

Quá trình triển khai các giải pháp này cũng giúp MBT hiểu rõ hơn nhu cầu của khách hàng, từ đó thúc đẩy nghiên cứu, cải tiến công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo ông Đào Quang Thế, đây là động lực để doanh nghiệp phát triển các sản phẩm có hiệu suất cao, vừa đáp ứng nhu cầu thị trường, vừa góp phần thực hiện mục tiêu sử dụng năng lượng hiệu quả và bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, để những mô hình như vậy được nhân rộng, vẫn còn không ít rào cản cần tháo gỡ. Ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch thường trực, Tổng Thư ký Hiệp hội Năng lượng Việt Nam cho rằng, trước hết cần thay đổi nhận thức. Doanh nghiệp cần coi tiết kiệm năng lượng là giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất, giảm chi phí và gia tăng sức cạnh tranh, thay vì một hoạt động mang tính thời điểm.

Bên cạnh nhận thức, nguồn vốn cũng là một trở ngại đáng kể, nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Các cơ chế tín dụng hỗ trợ dự án sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả hiện chưa thực sự đáp ứng nhu cầu đầu tư. Vì vậy, ông Nguyễn Anh Tuấn cho rằng cần sớm hình thành và đưa vào vận hành Quỹ Thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, qua đó tạo thêm công cụ tài chính hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu suất sử dụng.

Cùng với nguồn vốn, thị trường dịch vụ năng lượng (ESCO) cần được phát triển mạnh hơn. Các doanh nghiệp ESCO có thể hỗ trợ các đơn vị trong tư vấn, đầu tư và triển khai giải pháp phù hợp, song số lượng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này còn ít và chưa có cơ chế hỗ trợ tương xứng. Theo ông Nguyễn Anh Tuấn, nếu tháo gỡ được các rào cản về nhận thức, nguồn vốn và cơ chế hỗ trợ thị trường dịch vụ năng lượng, hiệu quả của các chương trình sẽ được nâng lên đáng kể.

Theo các chuyên gia, nhìn rộng hơn, khai thác tiềm năng tiết kiệm không chỉ là câu chuyện giảm lượng điện hay nhiên liệu tiêu thụ. Khi doanh nghiệp chủ động rà soát quy trình, tối ưu thiết bị, đổi mới công nghệ và đưa quản lý năng lượng trở thành một phần thường xuyên trong hoạt động sản xuất, hiệu quả mang lại không chỉ nằm ở phần chi phí giảm xuống mà còn góp phần nâng cao năng suất và sức cạnh tranh.

Vì vậy, cùng với việc bảo đảm nguồn cung cho nhu cầu phát triển, nâng cao hiệu quả sử dụng cần được xem là một phần quan trọng trong bài toán năng lượng của nền kinh tế. Khi những dư địa còn lại được khai thác bằng công nghệ, phương thức quản trị phù hợp và nguồn lực tài chính hỗ trợ, tiết kiệm năng lượng có thể vượt ra khỏi phạm vi một giải pháp giảm chi phí để trở thành nguồn lực cho chuyển đổi xanh và nâng cao chất lượng tăng trưởng.