Ngành cao su và bài toán tăng giá trị thay vì tăng sản lượng

Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI

Không thể mãi phụ thuộc một thị trường

Theo số liệu của Cục Hải quan, trong tháng 7/2026, Việt Nam xuất khẩu khoảng 152.000 tấn cao su, thu về 324 triệu USD, tăng khoảng 33% cả về lượng và giá trị so với tháng trước. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy hoạt động xuất khẩu đã tăng tốc trong giai đoạn giữa năm.

Tuy nhiên, nếu nhìn rộng hơn, bức tranh của ngành cao su vẫn còn nhiều điểm đáng lưu ý. Tính chung 7 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 788.000 tấn cao su, trị giá 1,55 tỷ USD, giảm 12% về lượng và gần 5% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025.

Theo ông Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Cục Trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường, điều đáng nói là tốc độ giảm kim ngạch thấp hơn đáng kể so với sản lượng. Giá xuất khẩu bình quân được cải thiện đã phần nào bù đắp cho sự sụt giảm về lượng. Đây là tín hiệu cho thấy dư địa của ngành không chỉ nằm ở việc bán thêm hàng, mà còn ở khả năng nâng giá trị trên từng tấn cao su.

Một trong những vấn đề lớn của ngành cao su là sự phụ thuộc khá cao vào thị trường Trung Quốc. Đây vẫn là thị trường tiêu thụ chủ lực, nhưng nhu cầu có dấu hiệu chững lại khiến lượng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường này giảm mạnh.

Khi một thị trường chiếm tỷ trọng lớn giảm mua, tác động không chỉ dừng ở kim ngạch xuất khẩu. Giá nguyên liệu, kế hoạch sản xuất, tồn kho và dòng tiền của doanh nghiệp cũng chịu ảnh hưởng. Vì vậy, bài toán trước mắt là phải đa dạng hóa thị trường. Việc xuất khẩu sang một số thị trường như Indonesia, Ấn Độ, Malaysia, Hàn Quốc hay Mexico tăng trưởng tích cực cho thấy dư địa vẫn còn nếu doanh nghiệp chủ động tìm kiếm khách hàng mới.

Nhưng mở rộng thị trường không thể chỉ bằng cách đưa cao su nguyên liệu sang một quốc gia khác. Các thị trường phát triển ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, tiêu chuẩn môi trường, nguồn gốc nguyên liệu và tính ổn định của chuỗi cung ứng. Đây chính là áp lực buộc ngành phải thay đổi phương thức sản xuất.

Tăng cường chế biến sâu để giữ lại giá trị

Điểm yếu lâu nay của ngành cao su là tỷ trọng sản phẩm sơ chế và nguyên liệu vẫn lớn, trong khi các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng cao chưa tương xứng với tiềm năng.

Theo đại diện Hiệp hội Cao su Việt Nam, nếu chỉ xuất khẩu mủ cao su hoặc cao su sơ chế, giá trị doanh nghiệp thu được phụ thuộc nhiều vào giá hàng hóa thế giới. Ngược lại, khi chuyển sang cao su kỹ thuật, cao su hỗn hợp, sản phẩm cao su công nghiệp, linh kiện, săm lốp và các sản phẩm phục vụ ngành ô tô, điện tử, xây dựng..., doanh nghiệp có thể tạo ra giá trị lớn hơn trên cùng một đơn vị nguyên liệu.

Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển công nghiệp hỗ trợ. Cao su không chỉ là một mặt hàng nông nghiệp mà còn là nguyên liệu đầu vào cho nhiều ngành sản xuất công nghiệp. Nếu xây dựng được chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến nhà máy chế biến và doanh nghiệp sử dụng cuối cùng, giá trị của ngành sẽ không dừng ở kim ngạch xuất khẩu nguyên liệu.

Muốn vậy, doanh nghiệp phải đầu tư cho công nghệ, phòng thí nghiệm, tiêu chuẩn chất lượng và năng lực nghiên cứu sản phẩm. Nhà nước cũng cần có chính sách khuyến khích đầu tư vào chế biến sâu, hỗ trợ đổi mới công nghệ và hình thành các chuỗi liên kết ổn định giữa người trồng, doanh nghiệp chế biến và khách hàng công nghiệp.

Thực tế 7 tháng đầu năm 2026 đang nhấn mạnh thông điệp khá rõ đó là sản lượng không còn là thước đo duy nhất của tăng trưởng xuất khẩu cao su. Khi lượng xuất khẩu giảm 12% nhưng kim ngạch chỉ giảm gần 5%, giá trị của từng tấn hàng trở thành yếu tố quyết định. Nếu doanh nghiệp tiếp tục phụ thuộc vào xuất khẩu nguyên liệu, dư địa tăng trưởng sẽ ngày càng hạn chế. Ngược lại, nếu nâng được tỷ trọng chế biến sâu, mỗi tấn cao su có thể tạo ra nhiều giá trị hơn, đồng thời giảm sự nhạy cảm trước biến động giá nguyên liệu.

Ông Lê Thanh Hưng, Chủ tịch Hiệp hội Cao su Việt Nam chia sẻ, trong thách thức vẫn mở ra cơ hội nếu ngành cao su tận dụng tốt xu hướng bền vững. Các định hướng trọng tâm cần thúc đẩy chuyển đổi xanh và truy xuất nguồn gốc; đổi mới công nghệ để giảm phát thải, tăng liên kết với địa phương, nông hộ; đa dạng hóa thị trường và đẩy mạnh sản phẩm chế biến sâu; chủ động theo dõi biến động chính sách để điều chỉnh kế hoạch.

Bên cạnh đó, phát triển vùng nguyên liệu bền vững và truy xuất nguồn gốc cũng cần được đặt vào trung tâm chiến lược. Những yêu cầu về sản xuất xanh, giảm phát thải và minh bạch nguồn gốc đang ngày càng trở thành điều kiện tiếp cận thị trường, chứ không còn là câu chuyện mang tính khuyến nghị.

Từ nay đến cuối năm, xuất khẩu cao su có thể tiếp tục được hỗ trợ bởi giá và sự phục hồi của nhu cầu tại một số thị trường. Nhưng để tạo nền tảng cho tăng trưởng dài hạn, ngành cần một cuộc chuyển dịch thực chất: từ xuất khẩu nguyên liệu sang chế biến sâu, từ phụ thuộc một thị trường sang đa dạng hóa thị trường và từ chạy theo sản lượng sang tối đa hóa giá trị.

Nói cách khác, bài toán của cao su Việt Nam hiện nay không phải là làm thế nào để bán thêm một tấn cao su, mà là làm thế nào để một tấn cao su tạo ra nhiều giá trị hơn. Đây mới là chìa khóa để nâng sức cạnh tranh và tăng trưởng bền vững.