Nghịch lý xuất khẩu gia vị: Tăng lượng nhưng giảm giá trị

Bức tranh xuất khẩu gia vị chín tháng đầu năm cho thấy lượng hàng bán ra nước ngoài tăng không đồng nghĩa giá trị thu về cải thiện tương ứng. Khoảng cách giữa sản lượng và kim ngạch phản ánh thách thức đối với doanh nghiệp khi thị trường biến động và cơ cấu hàng hóa thay đổi.

Theo thống kê sơ bộ của Hiệp hội Hồ tiêu và cây gia vị Việt Nam (VPSA), trong chín tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu 26.525 tấn gừng, nghệ và các loại gia vị khác, tăng 50,1% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, kim ngạch chỉ đạt 45,9 triệu USD, giảm 5%.

Đối với quế, châu Á vẫn là thị trường chủ lực - Ảnh minh họa

Tính từ hai chỉ tiêu trên, giá trị xuất khẩu bình quân đạt khoảng 1.730 USD/tấn, giảm gần 36,7%. Mức giảm đáng chú ý này đặt ra câu hỏi về hiệu quả gia tăng sản lượng, nhất là khi chi phí thu mua, vận chuyển và chế biến vẫn ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận doanh nghiệp.

Dù vậy, giá trị xuất khẩu bình quân không phải giá bán của từng loại gia vị. Nhóm hàng trên gồm nhiều sản phẩm khác nhau về chất lượng, quy cách và mức giá. Sự sụt giảm có thể xuất phát từ giá giao dịch, thay đổi tỷ trọng từng mặt hàng hoặc cơ cấu thị trường. Số liệu tổng hợp chưa đủ để xác định nguyên nhân chủ yếu.

Hoa hồi cũng ghi nhận sự chênh lệch giữa lượng và giá trị. Trong chín tháng, Việt Nam xuất khẩu 11.262 tấn, thu về 43,7 triệu USD; lượng tăng 0,6% nhưng kim ngạch giảm 1,8%. Theo tính toán, giá trị bình quân giảm khoảng 2,4% so với cùng kỳ.

Ở chiều ngược lại, xuất khẩu quế đạt 93.231 tấn, tương đương 239,1 triệu USD, tăng 3% về lượng và 4,8% về giá trị. Giá trị xuất khẩu bình quân theo đó tăng khoảng 1,7%. Kết quả này cho thấy giữa các nhóm gia vị đang có sự phân hóa đáng kể.

Nhìn vào sản lượng đơn thuần, doanh nghiệp có thể đánh giá chưa đầy đủ chất lượng tăng trưởng. Điều cần theo dõi là giá trị thu về trên mỗi đơn vị hàng hóa, chi phí để tạo ra doanh thu và khả năng duy trì đơn hàng ổn định.

Thị trường mở rộng, hiệu quả cần được đo kỹ

Cơ cấu thị trường cũng là yếu tố cần xem xét khi đánh giá xuất khẩu gia vị. Các khu vực nhập khẩu đang có diễn biến khác nhau, tạo cả cơ hội mở rộng đầu ra lẫn thách thức trong phân bổ nguồn lực.

Đối với quế, châu Á vẫn là thị trường chủ lực, nhập khẩu 62.364 tấn, chiếm 66,9% tổng lượng xuất khẩu, nhưng giảm 5,8% so với cùng kỳ. Trái lại, châu Mỹ nhập khẩu 20.063 tấn, tăng 34,2%; riêng Hoa Kỳ đạt 12.671 tấn, tăng 27,3%.

Với hoa hồi, Ấn Độ chiếm 61,8% tổng lượng xuất khẩu của Việt Nam, dù lượng hàng sang thị trường này giảm 16,2%. Trong khi đó, xuất khẩu sang châu Mỹ tăng 52%, châu Âu tăng 68,5%. Các mức tăng mở ra triển vọng đa dạng hóa khách hàng, nhưng chưa đủ chứng minh hai khu vực có thể sớm thay thế vai trò của Ấn Độ.

Đối với gừng, nghệ và các gia vị khác, châu Á chiếm 82,9% tổng lượng xuất khẩu, tương đương 21.992 tấn, tăng 69,2%. Bangladesh nhập khẩu hơn 5.000 tấn, tăng mạnh so với cùng kỳ. Mức tập trung cao vào một khu vực cho thấy doanh nghiệp cần chú ý rủi ro khi nhu cầu hoặc điều kiện thương mại thay đổi.

Một thị trường nhập khẩu khối lượng lớn chưa chắc tạo ra doanh thu bình quân tốt nhất. Những thị trường nhỏ hơn có thể phù hợp với sản phẩm chế biến, đóng gói hoặc đạt chứng nhận riêng. Vì vậy, mở rộng thị trường phải đi cùng lựa chọn phân khúc và đánh giá hiệu quả từng đơn hàng.

Chế biến sâu và liên kết chuỗi để nâng giá trị

Để cải thiện giá trị thu về, nhiều doanh nghiệp đang chuyển từ bán nguyên liệu sang đầu tư chế biến, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu. Các mô hình triển khai cho thấy nhiều hướng đi, nhưng đều đòi hỏi vốn, công nghệ và khả năng tổ chức nguồn cung.

Tại Cao Bằng, Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Tư vấn môi trường (DACE) liên kết hơn 3.000 hộ dân, xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 2.333 ha gắn với bao tiêu sản phẩm. Tháng 8/2026, doanh nghiệp khởi công nhà máy chế biến, bảo quản và xuất khẩu gia vị hữu cơ tại xã Đông Khê.

Dự án có tổng vốn đầu tư 126 tỷ đồng, công suất thiết kế 50.000 tấn nguyên liệu mỗi năm, tập trung vào gừng, nghệ, ớt, quế và hồi; dự kiến hoàn thành quý IV/2027. Khi vận hành, nhà máy được kỳ vọng giúp chủ động nguyên liệu và kiểm soát chất lượng.

Còn tại Lào Cai, Công ty TNHH Hương gia vị Sơn Hà đầu tư hơn 350 tỷ đồng xây dựng nhà máy tại xã Xuân Ái, có năng lực xử lý 50 tấn quế, hồi tươi mỗi ngày và chế biến 5.000 tấn nguyên liệu khô mỗi năm. Nhà máy khánh thành tháng 8/2026, bổ sung năng lực chế biến ngay tại vùng nguyên liệu.

Theo đó, Công ty TNHH Hương gia vị Sơn Hà đạt các chứng nhận Organic, BRC và UEBT/RA; doanh nghiệp có quan hệ thương mại với 120 đối tác tại Mỹ, châu Âu và Nhật Bản. Trường hợp này cho thấy đầu tư thiết bị cần gắn với tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và yêu cầu cụ thể của khách hàng quốc tế.

Hai trường hợp phản ánh các trọng tâm bổ trợ nhau: DACE liên kết vùng trồng với chế biến; Sơn Hà chú trọng năng lực sản xuất và tiêu chuẩn. Tuy nhiên, quyết định đầu tư cần dựa trên hợp đồng đầu ra, khả năng đáp ứng tiêu chuẩn và dòng tiền thực tế. Liên kết vùng nguyên liệu cũng cần bảo đảm lợi ích của người trồng thông qua quy trình canh tác rõ ràng, thu mua minh bạch và cơ chế chia sẻ rủi ro.

Đặc biệt, mức giảm gần 36,7% về giá trị bình quân của nhóm gừng, nghệ và gia vị khác cần được phân tích theo từng mặt hàng và thị trường trước khi đưa ra giải pháp. Xác định đúng nguyên nhân sẽ giúp doanh nghiệp tránh mở rộng sản lượng bằng mọi giá.

Kết quả chín tháng đầu năm 2026 cho thấy xuất khẩu gia vị vẫn có dư địa phát triển, nhưng tăng lượng chưa bảo đảm tăng giá trị. Nâng chất lượng tăng trưởng đòi hỏi doanh nghiệp chuyển trọng tâm sang hiệu quả đơn hàng, chế biến phù hợp nhu cầu và tổ chức chuỗi cung ứng bền vững. Đây là hướng đi để nâng sức cạnh tranh và giữ giá trị xuất khẩu lâu dài.