Sửa bốn luật lĩnh vực Công Thương: Lấp khoảng trống pháp lý, phát huy sức mạnh thị trường số

Quốc hội thảo luận về dự án một luật sửa đổi, bổ sung bốn luật trong lĩnh vực công thương

Sức mạnh thị trường không còn chỉ đo bằng thị phần

Một doanh nghiệp có thị phần dưới 10% nhưng nắm giữ dữ liệu quan trọng, kiểm soát nền tảng hoặc hạ tầng thiết yếu có thể bị coi là có vị trí thống lĩnh thị trường hay không? Vấn đề được đại biểu Trần Mạnh Huy (Đoàn Đà Nẵng) đặt ra khi thảo luận về quy định xác định vị trí thống lĩnh tại dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Cạnh tranh.

Theo đại biểu, dự thảo bổ sung quy định doanh nghiệp có thị phần dưới 10% không thuộc trường hợp xác định có vị trí thống lĩnh, ngay cả khi có bằng chứng về sức mạnh thị trường đáng kể. Cách tiếp cận này có nguy cơ bỏ sót những trường hợp doanh nghiệp tuy chiếm thị phần nhỏ nhưng vẫn có khả năng chi phối hoạt động của các chủ thể khác thông qua dữ liệu, nền tảng hoặc hạ tầng thiết yếu.

Trong kinh tế số, sức mạnh thị trường không chỉ thể hiện ở doanh thu hay số lượng giao dịch. Khả năng kiểm soát dữ liệu người dùng, hiệu ứng mạng lưới và những rào cản khiến khách hàng khó chuyển sang dịch vụ khác cũng là các yếu tố được dự thảo luật đề cập khi đánh giá vị thế doanh nghiệp.

Từ đó, đại biểu Trần Mạnh Huy đề nghị giữ khả năng xác định vị trí thống lĩnh dựa trên bằng chứng về sức mạnh thị trường thực tế như pháp luật hiện hành. Trường hợp tiếp tục áp dụng ngưỡng 10%, cần có cơ chế ngoại lệ khi đủ căn cứ chứng minh doanh nghiệp có khả năng chi phối thị trường.

Tuy nhiên, kiểm soát sức mạnh thị trường cũng đặt ra yêu cầu không đánh đồng lợi thế cạnh tranh hợp pháp với hành vi vi phạm. Đại biểu Nguyễn Đặng Ân (Đoàn Lạng Sơn) lưu ý, việc doanh nghiệp đầu tư công nghệ, phát triển hệ sinh thái và thu hút người dùng có thể tạo ra lợi thế cạnh tranh. Vì vậy, quy định về đánh giá sức mạnh thị trường phải phân biệt rõ lợi thế hình thành từ hoạt động đầu tư hợp pháp với hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh, tránh gây rủi ro pháp lý cho đổi mới sáng tạo.

Để việc xác định thị phần có căn cứ, đại biểu Dương Khắc Mai (Đoàn Lâm Đồng) đề nghị sử dụng dữ liệu giao dịch thực tế đã hoàn tất, loại trừ giao dịch bị hủy, hoàn trả, giao dịch giả tạo và giao dịch nội bộ. Việc xác định nhóm doanh nghiệp liên kết cũng cần có tiêu chí rõ ràng, đồng thời bảo đảm quyền giải trình của doanh nghiệp.

Nếu vấn đề thị phần đặt ra yêu cầu nhận diện sức mạnh thị trường thì những hành vi cạnh tranh trên môi trường số lại đòi hỏi pháp luật có công cụ xử lý phù hợp.

Đại biểu Nguyễn Minh Đức (Đoàn TP.HCM) đề cập hiện tượng nền tảng sử dụng thuật toán để tự ưu đãi sản phẩm, dịch vụ của mình; tổ chức đánh giá giả mạo nhằm nâng uy tín sản phẩm hoặc hạ thấp đối thủ; khóa chặt dữ liệu khiến người dùng khó chuyển sang nền tảng khác. Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung những hành vi này vào quy định về cạnh tranh không lành mạnh bị cấm.

Đáng chú ý, đại biểu còn nêu những thiết kế giao diện mang tính lừa đảo, như tạo cảm giác hàng hóa khan hiếm giả hoặc làm mờ nút hủy giao dịch. Theo đại biểu, bản chất những hành vi này xâm phạm trực tiếp quyền lợi người tiêu dùng. Nếu việc xử lý phụ thuộc vào yêu cầu chứng minh thiệt hại của doanh nghiệp đối thủ, cơ quan quản lý có thể gặp khó khăn trong thực thi.

Liên quan đến hành vi giúp sức cho vi phạm cạnh tranh, đại biểu Nguyễn Minh Đức đề nghị chỉnh lý câu chữ tại dự thảo để làm rõ trách nhiệm của chủ thể hỗ trợ về vật chất, kỹ thuật, công nghệ, tài chính hoặc thông tin, tránh những điều kiện chứng minh không cần thiết.

Quyền của người tiêu dùng phải thực hiện được trong thực tế

Nếu việc kiểm soát sức mạnh thị trường nhằm ngăn ngừa hành vi lạm dụng của doanh nghiệp thì bảo vệ người tiêu dùng đòi hỏi những quyền được pháp luật ghi nhận phải có khả năng thực hiện ngay trong từng giao dịch.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung (Đoàn TP.HCM) đặt ra một loạt vấn đề từ thực tế giao dịch điện tử: Người tiêu dùng có thể rút lại sự đồng ý cho doanh nghiệp sử dụng dữ liệu một cách dễ dàng không? Doanh nghiệp có được từ chối cung cấp hàng hóa, dịch vụ khi khách hàng không đồng ý chia sẻ những thông tin không cần thiết? Giao diện có bị thiết kế để che khuất nút từ chối?

Theo đại biểu, dự thảo đã yêu cầu doanh nghiệp tạo phương thức để người tiêu dùng lựa chọn mục đích, phạm vi thu thập và sử dụng thông tin. Tuy nhiên, cần quy định rõ việc đồng ý phải được thực hiện riêng theo từng mục đích, người tiêu dùng có quyền từ chối và rút lại thuận tiện, còn doanh nghiệp phải chứng minh được sự đồng ý hợp lệ.

Đặc biệt, việc từ chối cung cấp dữ liệu không cần thiết không được làm mất quyền tiếp cận hàng hóa, dịch vụ. Đại biểu nhấn mạnh nguyên tắc: “Quyền từ chối phải dễ dàng như nút đồng ý”.

Câu chuyện bảo vệ người tiêu dùng không dừng ở việc kiểm soát dữ liệu. Khi giao dịch phát sinh tranh chấp, việc xác định cơ quan có trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết cũng trở thành vấn đề đáng quan tâm.

Đại biểu Trần Mạnh Huy đưa ra tình huống một người dân ở Đà Nẵng mua hàng qua nền tảng thương mại điện tử, người bán ở Hà Nội, còn doanh nghiệp vận hành sàn đặt tại TP.HCM. Nếu không có quy định rõ về đầu mối chủ trì, hồ sơ khiếu nại có thể bị chuyển qua lại giữa các địa phương.

Từ tình huống này, đại biểu đề nghị xác lập nguyên tắc người tiêu dùng chỉ phải gửi yêu cầu hỗ trợ một lần. Cơ quan tiếp nhận có trách nhiệm xác định hoặc chuyển hồ sơ đến đúng nơi giải quyết, thông báo kết quả và theo dõi vụ việc đến cùng, không yêu cầu người dân nộp lại tài liệu hoặc kéo dài thời gian xử lý.

Cùng quan tâm đến tính khả thi của cơ chế hỗ trợ, đại biểu Nguyễn Vũ Trung lưu ý việc giao thêm nhiệm vụ cho chính quyền cấp xã phải gắn với nhân lực, kinh phí, trang thiết bị và tập huấn nghiệp vụ. Nếu không bảo đảm điều kiện thực hiện, việc phân cấp có thể chưa giúp người dân giải quyết tranh chấp thuận tiện hơn.

Bên cạnh dữ liệu và khiếu nại, tính minh bạch của các chương trình khuyến mại trên môi trường số cũng được đặt ra. Theo số liệu của Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số được đại biểu Trần Quốc Tuấn (Đoàn Vĩnh Long) dẫn tại phiên thảo luận, quy mô thương mại điện tử Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5%.

Trong một chương trình khuyến mại trực tuyến, sàn giao dịch có thể giảm giá, người bán cung cấp mã ưu đãi, còn ngân hàng hoàn tiền cho khách hàng. Khi nhiều bên cùng tham gia, cách xác định tổng mức ưu đãi và trách nhiệm của từng chủ thể cần được quy định thống nhất.

Đại biểu Trần Quốc Tuấn đề nghị làm rõ giá trị ưu đãi thực tế người mua nhận được, ngăn tình trạng nâng giá làm căn cứ giảm giá, tránh tính trùng ưu đãi và xác định điều kiện áp dụng đồng thời các chương trình khuyến mại. Quy định rõ nguyên tắc, phương pháp tính sẽ giúp bảo vệ người mua, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ và cơ quan quản lý kiểm tra.

Tiếp tục tiếp thu các ý kiến, rà soát tính đồng bộ của hệ thống pháp luật

Giải trình các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng cho biết, cơ quan soạn thảo đã tiếp nhận 204 ý kiến tại phiên thảo luận tổ và tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu các góp ý tại hội trường.

Về kiểm soát cạnh tranh trong môi trường số, Bộ trưởng làm rõ cách tiếp cận kết hợp ngưỡng thị phần từ 10% với các yếu tố thể hiện sức mạnh thị trường đáng kể, bao gồm dữ liệu người dùng, hiệu ứng mạng lưới và chi phí chuyển đổi. Đây là những căn cứ được xem xét khi xác định vị trí thống lĩnh của doanh nghiệp.

Đối với bảo vệ dữ liệu người tiêu dùng, Bộ trưởng cho biết dự thảo quy định doanh nghiệp phải có phương thức để khách hàng chủ động đồng ý hoặc từ chối việc sử dụng dữ liệu cá nhân theo từng mục đích riêng biệt.

Về hỗ trợ thương lượng, các vụ việc trong phạm vi một xã do UBND cấp xã giải quyết; tranh chấp liên xã thuộc trách nhiệm cấp tỉnh; tranh chấp liên tỉnh do các bộ chuyên ngành, trong đó có Bộ Công Thương, hỗ trợ xử lý. Bộ đang duy trì tổng đài và nền tảng số tập trung để tiếp nhận phản ánh.

Bên cạnh các vấn đề của kinh tế số, Bộ trưởng giải trình việc bãi bỏ những quy định hợp đồng và chế tài thương mại nhằm khắc phục chồng chéo với Bộ luật Dân sự, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu có thời gian chuyển tiếp để doanh nghiệp tiếp cận quy định mới.

Đối với độc quyền nhà nước, dự thảo xác định nguyên tắc có thời hạn và công khai danh mục, trừ những nội dung thuộc phạm vi bí mật quốc phòng, an ninh. Về chứng nhận xuất xứ hàng hóa, Bộ Công Thương tiếp tục quản lý thống nhất hệ thống điện tử tập trung, trong khi UBND cấp tỉnh trực tiếp cấp, kiểm tra và xác minh C/O.

Theo Bộ trưởng, việc sửa đổi bốn luật tập trung vào ba mục tiêu: đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; cắt giảm thủ tục hành chính và chi phí tuân thủ; tháo gỡ vướng mắc sản xuất kinh doanh, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp.

Kết luận phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát tính đồng bộ của hệ thống pháp luật, làm rõ tiêu chí xác định sức mạnh thị trường, kiểm soát hành vi lạm dụng vị trí thống lĩnh trong kinh tế số.

Đối với bảo vệ người tiêu dùng, yêu cầu đặt ra phải bảo đảm thống nhất với pháp luật về dữ liệu cá nhân, giao dịch điện tử, nâng cao trách nhiệm minh bạch thuật toán và phân định rõ đầu mối xử lý tranh chấp. Những nội dung liên quan đến hợp đồng thương mại, độc quyền nhà nước, phân cấp chứng nhận xuất xứ và tạm nhập tái xuất cũng cần tiếp tục hoàn thiện.