Sửa Luật Đầu tư lần thứ 16: Vì sao doanh nghiệp vẫn phải đi qua nhiều cửa?

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành phiên họp (Ảnh: quochoi.vn)

Sửa luật nhiều lần, thủ tục vẫn chồng chéo

Một trong những vấn đề đáng chú ý tại phiên thảo luận là tính ổn định của pháp luật đầu tư. Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (đoàn Nghệ An) đặt câu hỏi về hiệu quả của việc liên tục sửa đổi luật khi những vướng mắc trong quá trình thực hiện vẫn chưa được giải quyết căn bản.

Theo đại biểu, đây là kỳ họp thứ ba liên tiếp Quốc hội thảo luận việc sửa đổi Luật Đầu tư. Tính từ đầu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XV, luật đã được sửa đổi, bổ sung 16 lần, bình quân gần ba lần mỗi năm. Tần suất thay đổi như vậy khiến người dân, doanh nghiệp phải thường xuyên tìm hiểu, cập nhật và thích ứng với quy định mới, làm tăng chi phí tuân thủ và ảnh hưởng đến tính ổn định của môi trường đầu tư kinh doanh.

Từ thực tế này, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị Chính phủ cân nhắc một vấn đề có tính căn bản: Có nên tiếp tục duy trì mô hình Luật Đầu tư vừa điều chỉnh quyền đầu tư kinh doanh, vừa thực hiện chức năng của một đạo luật cấp phép dự án đầu tư?

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu phát biểu tại hội trường (Ảnh: quochoi.vn)

Đại biểu phân tích, thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư hiện xem xét đồng thời nhiều yếu tố, từ điều kiện của nhà đầu tư, địa điểm, đất đai, quy hoạch đến quy mô, tiến độ và môi trường. Tuy nhiên, sau khi được chấp thuận chủ trương đầu tư, doanh nghiệp vẫn phải thực hiện các thủ tục tương ứng theo pháp luật đất đai, môi trường, xây dựng và những luật chuyên ngành khác.

Sự giao thoa này không chỉ kéo dài thời gian thực hiện dự án mà còn khiến việc phân định phạm vi điều chỉnh giữa các luật trở nên khó khăn. Mỗi khi pháp luật chuyên ngành thay đổi, Luật Đầu tư lại phát sinh nhu cầu sửa đổi để bảo đảm thống nhất.

Đáng chú ý, đại biểu cho biết ngay tại kỳ họp này, ngoài dự án sửa đổi Luật Đầu tư đang được thảo luận, Chính phủ còn đề xuất sửa đổi các quy định của Luật Đầu tư trong bốn dự thảo luật khác.

Để xử lý lâu dài, đại biểu Hoàng Minh Hiếu kiến nghị thu hẹp chức năng của Luật Đầu tư, tập trung vào quyền tự do đầu tư kinh doanh, bảo đảm đầu tư, khuyến khích đầu tư và những trường hợp thực sự cần Nhà nước kiểm soát trước. Đó là các dự án liên quan đến quốc phòng, an ninh, hạ tầng trọng yếu hoặc lĩnh vực chiến lược mà một luật chuyên ngành không thể xử lý đầy đủ.

Những nội dung khác nên để pháp luật chuyên ngành điều chỉnh, theo nguyên tắc một rủi ro do một cơ quan chịu trách nhiệm chính.

Từ góc độ tổ chức thực hiện, đại biểu Nguyễn Vũ Trung (TP. Hồ Chí Minh) cũng đặt vấn đề về hiệu quả thực chất của cải cách. Đại biểu lưu ý Luật Đầu tư số 143/2025 mới có hiệu lực từ đầu năm 2026. Khi một đạo luật vừa có hiệu lực đã phải sửa đổi, cần chỉ rõ điểm nghẽn phát sinh, điều khoản cần sửa và kết quả cụ thể mà nhà đầu tư được hưởng.

Theo đại biểu, không thể chỉ đánh giá cải cách qua số lượng quy định được sửa đổi. Điều quan trọng là doanh nghiệp giảm được bao nhiêu bước, bao nhiêu thời gian và chi phí khi thực hiện thủ tục.

Đối với Cổng một cửa đầu tư quốc gia, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị xác lập nguyên tắc một lần khai báo, một mã hồ sơ, một đầu mối chịu trách nhiệm và thời gian giải quyết rõ ràng ở từng bước.

Đặc biệt, thông tin cơ bản về thủ tục, điều kiện, tiến độ và tình trạng hồ sơ của chính nhà đầu tư cần được tra cứu miễn phí. Các cơ quan phải sử dụng chung dữ liệu, không yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ đã có, đồng thời có cơ chế xử lý khi quá hạn giải quyết.

Đại biểu cũng đề nghị quy định rõ nguyên tắc phân loại rủi ro, tần suất hậu kiểm và trách nhiệm của cơ quan đầu mối, tránh tình trạng nhiều cơ quan cùng kiểm tra một nội dung.

Điều kiện kinh doanh phải rõ, các luật không thể quy định trái nhau

Bên cạnh thủ tục hành chính, sự thiếu thống nhất trong cách xác định điều kiện đầu tư kinh doanh cũng được nhiều đại biểu quan tâm.

Đại biểu Đồng Ngọc Ba (đoàn Gia Lai) đề nghị làm rõ mối quan hệ giữa Luật Đầu tư và các luật chuyên ngành, đặc biệt đối với những quy định hạn chế hình thức tổ chức kinh doanh.

Theo đại biểu, một số luật chuyên ngành quy định hoạt động kinh doanh chỉ được thực hiện dưới hình thức doanh nghiệp, không cho phép hộ kinh doanh hoặc hợp tác xã tham gia. Vấn đề đặt ra là những hạn chế này có được xem là điều kiện đầu tư kinh doanh và có bắt buộc đưa ngành, nghề tương ứng vào Phụ lục 4 hay không.

Các đại biểu tham dự phiên họp (Ảnh: quochoi.vn)

Đại biểu cho rằng, cần phân biệt hạn chế gia nhập thị trường với điều kiện đầu tư kinh doanh theo cách hiểu hiện nay. Việc hạn chế hình thức tổ chức kinh doanh phải dựa trên tính chất hoạt động, mức độ rủi ro và những tiêu chí rõ ràng, thay vì để các luật chuyên ngành quy định thiếu thống nhất.

Một bất cập khác được đại biểu Đồng Ngọc Ba nêu là việc loại bỏ nhiều ngành, nghề khỏi danh mục kinh doanh có điều kiện nhưng các luật chuyên ngành vẫn duy trì chứng chỉ hành nghề.

Theo đại biểu, phải xác định rõ chứng chỉ nào là điều kiện bắt buộc để doanh nghiệp được hoạt động và chứng chỉ nào chỉ gắn với việc hành nghề của cá nhân. Nếu doanh nghiệp bắt buộc phải có người sở hữu chứng chỉ mới được kinh doanh thì đó là điều kiện đầu tư kinh doanh. Ngược lại, chứng chỉ không mang tính bắt buộc đối với hoạt động của doanh nghiệp cần được phân biệt rõ.

Đại biểu dẫn trường hợp dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ để cho thấy nguy cơ hiểu không đúng việc cắt giảm điều kiện kinh doanh, dẫn đến bỏ cả những yêu cầu chuyên môn đối với người hành nghề.

Sự thiếu thống nhất giữa các đạo luật còn được đại biểu Phạm Trọng Nhân (TP. Hồ Chí Minh) chỉ ra qua những quy định liên quan đến thuốc lá và rượu.

Đại biểu cho rằng, khi Luật Đầu tư và luật chuyên ngành được xem xét tại cùng kỳ họp, các quy định về ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh và ngành, nghề kinh doanh có điều kiện phải được rà soát đồng bộ.

Đối với sản phẩm thuốc lá, đại biểu nêu sự khác biệt giữa danh mục cấm trong dự thảo Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá và quy định tại Điều 6 Luật Đầu tư. Theo đại biểu, nếu luật chuyên ngành cấm sản xuất, kinh doanh một sản phẩm nhưng Luật Đầu tư chưa thể hiện tương ứng, cơ quan thực thi có thể lúng túng và phát sinh tranh chấp.

Đại biểu đề nghị thiết kế danh mục cấm theo nhóm sản phẩm, có ngoại lệ rõ ràng, thay vì liên tục bổ sung từng tên gọi khi xuất hiện sản phẩm mới.

Với hoạt động sản xuất, kinh doanh rượu, đại biểu Phạm Trọng Nhân lưu ý sự khác biệt giữa quy định về điều kiện kinh doanh trong Luật Đầu tư và yêu cầu cấp phép theo pháp luật phòng, chống tác hại của rượu, bia.

Đại biểu đề nghị rà soát lại Phụ lục 4, bảo đảm thống nhất quy định và thời điểm thực hiện, đồng thời chuyển mạnh sang hậu kiểm dựa trên rủi ro, đơn giản hóa thủ tục nhưng vẫn duy trì những điều kiện cần thiết để bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Từ những vướng mắc cụ thể, đại biểu đề nghị cơ quan thẩm tra, Bộ Tài chính và Bộ Y tế phối hợp rà soát các quy định liên quan trước khi Quốc hội xem xét thông qua dự thảo luật.