Sửa Luật Hải quan: Điều gì sẽ thay đổi khi AI tham gia quản lý xuất nhập khẩu?

Bộ trưởng Bộ Tài chính trình bày trước Quốc hội (Ảnh VPQH)

Tái thiết kế quy trình nghiệp vụ, cắt giảm thủ tục hành chính và quản lý hải quan số

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Tài chính đã trình bày trước Quốc hội Tờ trình tóm tắt về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Dự thảo luật bao gồm 04 Điều, tập trung điều chỉnh, bổ sung các quy định cốt lõi về thủ tục hải quan, quản lý rủi ro, kiểm tra sau thông quan, chế định kho bãi và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Nội dung nổi bật đầu tiên trong Tờ trình của Chính phủ là việc điều chỉnh hệ thống tên gọi, chức danh và mô hình tổ chức bộ máy cơ quan hải quan các cấp để bảo đảm sự đồng bộ tuyệt đối với mô hình tổ chức bộ máy nhà nước mới sau khi sắp xếp. Cùng với đó, khái niệm người khai hải quan được mở rộng đáng kể nhằm bao quát các chủ thể mới xuất hiện trong nền kinh tế hiện đại, bao gồm chủ quản nền tảng thương mại điện tử, doanh nghiệp bưu chính, chuyển phát nhanh quốc tế, người thực hiện dịch vụ quá cảnh và trung chuyển hàng hóa.

Nhằm tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho hải quan số, dự thảo luật đã bổ sung Điều 16a quy định riêng về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Theo đó, các tổ chức, cá nhân tại Việt Nam khi mua bán hàng hóa với nước ngoài qua nền tảng thương mại điện tử bắt buộc phải thực hiện xác thực định danh điện tử, đồng thời chủ quản nền tảng và các bên vận chuyển có trách nhiệm cung cấp thông tin liên quan cho cơ quan hải quan.

Bên cạnh đó, hai chế định hoàn toàn mới đã được bổ sung vào dự thảo luật là kiểm định hải quan và quản lý tuân thủ. Kiểm định hải quan quy định việc cơ quan hải quan sử dụng phương tiện kỹ thuật và công nghệ để đánh giá tiêu chí kỹ thuật hàng hóa nhằm phân loại và áp dụng chính sách. Người khai hải quan được quyền chủ động lựa chọn tổ chức có năng lực để đánh giá lại kết quả kiểm định. Về quản lý tuân thủ, cơ quan hải quan sẽ thu thập dữ liệu, đánh giá mức độ tuân thủ của doanh nghiệp để áp dụng cơ chế ưu tiên, miễn giảm kiểm tra đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt, đồng thời tập trung kiểm soát đối với trường hợp không tuân thủ. Các quy trình quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ đều được quy định tự động hóa thông qua ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.

Đặc biệt, dự thảo luật thể hiện quyết tâm cải cách hành chính mạnh mẽ thông qua 05 nhóm nội dung cắt giảm thủ tục. Dự thảo xóa bỏ hoàn toàn các điều kiện đầu tư kinh doanh đối với đại lý làm thủ tục hải quan và nhân viên đại lý; bãi bỏ chế định kho bảo thuế; tăng thời hạn lưu giữ hàng hóa gửi kho ngoại quan và cửa hàng miễn thuế lên tối đa 24 tháng mà không cần làm thủ tục xin gia hạn. Thời hạn lưu giữ hàng tại địa điểm thu gom hàng lẻ cũng được nâng lên 180 ngày và bỏ quy định xin gia hạn. Tuyến đường vận chuyển hàng hóa chịu sự giám sát hải quan sẽ do người khai hải quan chủ động thông báo thay vì phải chờ cơ quan hải quan chấp thuận như trước đây.

Trong công tác kiểm tra sau thông quan, thủ tục kiểm tra tại trụ sở người khai hải quan và trụ sở doanh nghiệp được hợp nhất; thời hạn kiểm tra được quy định thống nhất là tối đa 20 ngày. Về bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, cơ quan hải quan được bổ sung quyền chủ động tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với cả hàng hóa quá cảnh nếu phát hiện căn cứ rõ ràng nghi ngờ là hàng giả mạo.

Toàn cảnh phiên họp của Quốc hội (Ảnh VPQH)

Đảm bảo tính khả thi, minh bạch và hoàn thiện khung pháp lý chuyên sâu

Trình bày báo cáo thẩm tra trước Quốc hội, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu khẳng định, sự tán thành cao đối với sự cần thiết ban hành và phạm vi sửa đổi của dự án luật, đánh giá hồ sơ được chuẩn bị nghiêm túc, công phu, đúng quy định và đủ điều kiện trình Quốc hội. Cơ quan thẩm tra ủng hộ mạnh mẽ định hướng đơn giản hóa thủ tục, đẩy mạnh chuyển đổi số, quản lý hải quan dựa trên dữ liệu và phân cấp, phân quyền. Tuy nhiên, để các quy định mới thực sự phát huy hiệu quả khi đi vào thực tiễn, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã đưa ra nhiều kiến nghị thẩm tra chuyên sâu.

Về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa qua nền tảng thương mại điện tử, đa số ý kiến trong cơ quan thẩm tra tán thành quy định bắt buộc xác thực định danh điện tử đối với người mua, người bán. Dù vậy, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị nghiên cứu quy định theo hướng việc xác thực định danh điện tử chỉ cần thực hiện một lần cho mỗi tài khoản và được sử dụng thống nhất cho các giao dịch phát sinh về sau nhằm tạo thuận lợi nhất cho người sử dụng. Đồng thời, cơ quan thẩm tra lưu ý cần rà soát kỹ quy định về trách nhiệm xác thực định danh của người bán trên sàn thương mại điện tử để tránh trùng lặp, chồng chéo với các quy định đã có trong Luật Thương mại điện tử.

Đối với chế định kiểm định hải quan, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cơ bản tán thành việc bổ sung quy định này nhưng đề nghị cần quy định cụ thể ngay trong luật các căn cứ xác định hàng hóa cần kiểm định, trách nhiệm của cơ quan hải quan trong việc xem xét kết quả đánh giá để ban hành thông báo cuối cùng. Báo cáo thẩm tra nhấn mạnh yêu cầu phải làm rõ nội hàm của cụm từ tiêu chí kỹ thuật và mối quan hệ giữa kiểm định hải quan với công tác kiểm tra chất lượng sản phẩm, hàng hóa chuyên ngành của các bộ, ngành khác. Cùng với đó, các căn cứ, phương pháp, phạm vi, trình tự, thủ tục và giá trị pháp lý của kết quả kiểm định, kết quả đánh giá lại cũng cần được làm rõ để tránh phát sinh tranh chấp.

Về quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ, cơ quan thẩm tra đánh giá cao việc pháp lý hóa cơ chế quản lý tuân thủ nhằm khuyến khích doanh nghiệp tự nguyện chấp hành pháp luật. Tuy nhiên, qua đối chiếu kỹ thuật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp chỉ ra một số nội dung giữa quy định về quản lý rủi ro và quản lý tuân thủ vẫn còn giao thoa, trùng lặp. Do đó, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục rà soát, làm rõ tính đặc thù của từng hoạt động nghiệp vụ, bổ sung quy định về trách nhiệm của cơ quan hải quan trong việc kiểm chứng kết quả đánh giá và thiết lập cơ chế rõ ràng để người khai hải quan được giải trình, khiếu nại khi cho rằng kết quả đánh giá tuân thủ chưa chính xác.

Liên quan đến đại lý làm thủ tục hải quan, cơ quan thẩm tra hoàn toàn nhất trí với việc bãi bỏ các điều kiện đầu tư kinh doanh để bảo đảm tính thống nhất với Luật Đầu tư. Mặc dù vậy, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận định quy định giao Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định tiêu chuẩn chưa thể hiện rõ phương thức quản lý hiện đại bằng kết nối hệ thống, giám sát tự động và hậu kiểm. Cơ quan thẩm tra đề xuất cân nhắc ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật cụ thể đối với hoạt động của đại lý và nhân viên đại lý, đồng thời xây dựng quy trình kiểm tra nâng cao chất lượng lực lượng này.