Tháo gỡ vướng mắc pháp lý, tạo cơ chế đặc thù để khơi thông nguồn lực phát triển

Bộ trưởng Bộ Công an, Đại tướng Lương Tam Quang phát biểu tạo phiên họp - Ảnh: quochoi.vn

Gỡ những điểm nghẽn từ thực tiễn

Theo Tờ trình của Chính phủ, quá trình phát triển kinh tế thời gian qua đã bộc lộ nhiều bất cập của hệ thống pháp luật trong các lĩnh vực như đầu tư, quản lý vốn và tài sản nhà nước, đất đai, đấu thầu, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Một số quy định còn chồng chéo, thiếu thống nhất, trong khi phương thức quản lý ở nhiều lĩnh vực vẫn thiên về tiền kiểm, chưa theo kịp yêu cầu điều hành linh hoạt của nền kinh tế.

Đối với khu vực kinh tế nhà nước, việc quản lý nguồn lực lớn, thực hiện nhiều thủ tục hành chính và chịu sự điều chỉnh của nhiều luật chuyên ngành khiến quá trình tổ chức thực hiện phát sinh không ít khó khăn. Theo Chính phủ, có những trường hợp vi phạm không xuất phát từ động cơ vụ lợi mà do quy định pháp luật chưa rõ, chính sách thay đổi, yêu cầu xử lý tình huống cấp bách hoặc rủi ro khách quan trong hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Trong khi đó, khu vực kinh tế tư nhân vẫn gặp nhiều rào cản khi tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và dữ liệu. Chi phí tuân thủ pháp luật còn cao, môi trường pháp lý chưa thật sự ổn định, làm gia tăng rủi ro cho hoạt động đầu tư.

Một hệ quả đáng chú ý là nhiều dự án, công trình và chương trình đầu tư bị đình trệ do vướng mắc từ kết luận thanh tra, kiểm tra hoặc thiếu cơ chế xử lý hậu quả phù hợp. Tình trạng này không chỉ khiến vi phạm kéo dài mà còn làm lãng phí nguồn lực, tài sản xuống cấp và bỏ lỡ cơ hội phát triển.

Từ thực tiễn đó, Chính phủ xác định cần xây dựng cơ chế pháp lý đặc thù nhằm vừa tháo gỡ các điểm nghẽn, vừa tạo môi trường pháp lý an toàn để khuyến khích tinh thần đổi mới sáng tạo và bảo vệ những người thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung.

Theo dự thảo Nghị quyết, một số cơ chế mới được đề xuất như không truy cứu trách nhiệm hình sự, loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro phát sinh trong hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; tạm hoãn hoặc miễn truy cứu trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định. Đồng thời, dự thảo cũng quy định cơ chế xử lý kỷ luật tương ứng đối với cán bộ, công chức nhằm bảo đảm tính đồng bộ trong áp dụng pháp luật.

Mục tiêu được Chính phủ đặt ra là tạo cơ sở pháp lý để những người thực thi công vụ yên tâm đổi mới, sáng tạo, chủ động xử lý công việc vì lợi ích chung nhưng vẫn bảo đảm không bao che cho hành vi tham nhũng, tiêu cực.

Khoan hồng nhưng không tạo khoảng trống pháp lý

Trong Báo cáo thẩm tra, Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính cơ bản thống nhất với sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm giải quyết những vấn đề phát sinh trong thực tiễn, nhất là trong bối cảnh các quy định của Bộ luật Hình sự và Bộ luật Tố tụng hình sự chưa được sửa đổi đồng bộ.

Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra cho rằng, việc thiết kế cơ chế đặc thù phải được thực hiện hết sức chặt chẽ để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và tránh bị lợi dụng.

Theo đó, cần phân định rõ những nội dung mang tính cấp bách để quy định trong Nghị quyết với những vấn đề có tính lâu dài cần được sửa đổi trong Bộ luật Hình sự và các đạo luật liên quan. Đồng thời, nguyên tắc xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ phải được bảo đảm trong toàn bộ quá trình áp dụng.

Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị phân biệt rõ trách nhiệm hình sự, hành chính và dân sự; tách bạch việc xử lý trách nhiệm cá nhân với việc tháo gỡ khó khăn cho dự án. Chính sách khoan hồng chỉ nên áp dụng đối với những trường hợp không có yếu tố tham nhũng, tư lợi, thực hiện vì lợi ích chung, chủ động khắc phục hậu quả và đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định.

Đối với quy định áp dụng mức xử phạt vi phạm hành chính cao nhất đối với người đã được miễn trách nhiệm hình sự, cơ quan thẩm tra cho rằng cần nghiên cứu thêm vì có thể chưa phù hợp với nguyên tắc cá thể hóa xử lý vi phạm hành chính, đồng thời làm giảm ý nghĩa của chính sách khoan hồng.

Tương tự, quy định yêu cầu người vi phạm phải khai rõ sự việc và góp phần có hiệu quả trong việc phát hiện tội phạm để được không truy cứu trách nhiệm hình sự cũng cần được cân nhắc nhằm bảo đảm tính khả thi và tránh thu hẹp quá mức phạm vi áp dụng.

Một nội dung được cơ quan thẩm tra đánh giá có ý nghĩa quan trọng là quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với rủi ro phát sinh trong hoạt động đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây được xem là cơ sở để khuyến khích tinh thần dám thử nghiệm, chấp nhận rủi ro có kiểm soát.

Tuy nhiên, để bảo đảm tính minh bạch, cơ quan thẩm tra đề nghị làm rõ đối tượng được áp dụng, xác định cụ thể tiêu chí đánh giá rủi ro cũng như phạm vi loại trừ trách nhiệm, tránh tình trạng lợi dụng danh nghĩa đổi mới sáng tạo để hợp thức hóa hành vi vi phạm.

Đáng chú ý, cơ quan thẩm tra nhấn mạnh việc khắc phục hậu quả không thể là điều kiện duy nhất quyết định việc áp dụng chính sách khoan hồng. Việc xem xét miễn hoặc không truy cứu trách nhiệm phải được đánh giá toàn diện trên cơ sở tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, động cơ, vai trò của người vi phạm, khả năng khắc phục hậu quả cũng như yêu cầu bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Đối với thời hạn thực hiện Nghị quyết, cơ quan thẩm tra cũng đề nghị Chính phủ chuẩn bị phương án chuyển tiếp phù hợp với các quy định hiện hành, đồng thời sớm ban hành văn bản hướng dẫn để làm rõ những khái niệm còn mang tính định tính như "vì lợi ích chung", "hiệu quả kinh tế - xã hội" nhằm tạo cơ sở thống nhất trong quá trình áp dụng.