Thể chế thoáng, nguồn lực thông

Thể chế trở thành một “đầu vào” của tăng trưởng

Trong mô hình tăng trưởng mới, thể chế ngày càng gắn trực tiếp với năng lực tạo ra tăng trưởng. Khi quy mô vốn, lao động và tín dụng không thể tiếp tục tăng với tốc độ cao mãi, chất lượng phân bổ và sử dụng nguồn lực trở thành yếu tố quyết định hiệu quả của nền kinh tế. TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cho rằng, để chuyển từ tăng trưởng dựa nhiều vào vốn và lao động sang tăng trưởng dựa nhiều hơn vào năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP), Việt Nam cần đồng thời cải thiện khoa học công nghệ, giáo dục - đào tạo, hiệu quả thị trường, hạ tầng và thể chế. Trong đó, thể chế, bao gồm cả khâu thực thi, có vai trò ổn định kinh tế - xã hội, bảo vệ quyền tài sản và giúp khơi thông, phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Điều đó cho thấy vì sao cải cách thể chế có thể tạo ra các tác động kinh tế rất cụ thể. Thủ tục ít hơn giúp giảm thời gian và chi phí kinh doanh; chính sách minh bạch, có khả năng dự đoán cao hơn giúp doanh nghiệp mạnh dạn đưa ra quyết định đầu tư dài hạn; cơ chế phân cấp rõ ràng hơn có thể rút ngắn thời gian xử lý dự án; môi trường cạnh tranh bình đẳng và quyền tài sản được bảo đảm tốt hơn sẽ khuyến khích đổi mới sáng tạo và mở rộng khu vực tư nhân. Đây đều là những yếu tố cần thiết để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.

“Việt Nam có tiềm năng lớn, nhưng để tiến gần hơn tới mức tăng trưởng rất cao trong nhiều năm, nền kinh tế cần chuyển mạnh hơn từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào vốn, lao động, tín dụng và FDI sang tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo, công nghệ, khu vực tư nhân trong nước và giá trị gia tăng cao hơn”, ông Bùi Minh Giáp, Chuyên gia kinh tế trưởng ADB tại Việt Nam, nhận định. Theo ông Giáp, để đạt mức tăng trưởng cao trong nhiều năm, vấn đề không đơn thuần là tăng quy mô đầu tư, tăng tín dụng mà còn ở điều kiện thực thi, năng suất và chất lượng tăng trưởng. Do đó, cách tiếp cận bền vững hơn là nâng năng lực cung của nền kinh tế thông qua cải cách thể chế, tháo gỡ thủ tục đầu tư, cải thiện hạ tầng logistics và năng lượng, nâng kỹ năng lao động, phát triển thị trường vốn, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, đồng thời tăng cường mối liên kết giữa FDI với doanh nghiệp trong nước.

Trong mô hình tăng trưởng mới, thể chế ngày càng gắn trực tiếp với năng lực tạo ra tăng trưởng

Giải phóng nguồn lực để chuyển hóa thành năng lực sản xuất

Những chuyển động gần đây cho thấy cải cách thể chế đang được thực hiện quyết liệt với quy mô lớn hơn. Chỉ tính riêng năm 2026, đến thời điểm này Chính phủ đã trình Quốc hội thông qua 78 luật, nghị quyết, cơ bản khắc phục tình trạng nợ văn bản quy định chi tiết; đồng thời cải cách thủ tục hành chính đã cắt giảm 53% thời gian và 55% chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Cùng với đó, tập trung nhận diện, xử lý các kiến nghị và tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp.

Nhưng giá trị mang lại của cải cách không đơn thuần nằm ở số lượng văn bản hay số thủ tục được cắt bỏ. Ý nghĩa lớn hơn nằm ở việc chuyển dần tư duy quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm, giảm rào cản gia nhập thị trường, loại bỏ những chi phí không tạo thêm giá trị cho nền kinh tế… từ đó giúp giảm chi phí thực tế của doanh nghiệp, rút ngắn thời gian gia nhập thị trường, triển khai dự án và tiếp cận các nguồn lực, đồng thời làm cho môi trường và cơ hội kinh doanh trở nên dễ dự đoán hơn.

Từ góc độ thu hút đầu tư, yếu tố quan trọng không chỉ nằm ở các ưu đãi, mà còn ở chất lượng môi trường thể chế. “Một môi trường đầu tư thuận lợi là yếu tố then chốt cho tăng trưởng bền vững. Các nhà đầu tư cần sự minh bạch, khả năng dự đoán, tính hiệu quả và niềm tin vào các thể chế”, ông Kobayashi Yosuke, Trưởng đại diện JICA Việt Nam, nhấn mạnh và cho biết, JICA vì vậy coi cải thiện môi trường đầu tư là một trong bốn trụ cột hỗ trợ Việt Nam chuyển sang mô hình tăng trưởng mới, cùng với khoa học công nghệ - đổi mới sáng tạo, phát triển doanh nghiệp trong nước và hạ tầng chiến lược.

Hiệu quả của cải cách không chỉ dừng ở việc giảm chi phí và thời gian cho doanh nghiệp. Thủ tục minh bạch và điều kiện gia nhập thị trường thuận lợi hơn giúp cạnh tranh gia tăng, nguồn lực có cơ hội dịch chuyển sang những doanh nghiệp sử dụng hiệu quả hơn và tăng khả năng thu hút các khoản đầu tư dài hạn. Điều này đặc biệt quan trọng khi mục tiêu tăng trưởng cao đặt ra yêu cầu huy động ngày càng nhiều nguồn lực xã hội. Nếu thể chế còn tạo ra độ trễ lớn, các thủ tục còn vướng mắc thì dù vốn, đất đai hay cơ hội thị trường đã có, chúng vẫn chưa chắc được chuyển hóa thành năng lực sản xuất.

Từ cải cách đến hiệu quả thực thi

Cải cách thể chế chỉ thực sự trở thành dư địa tăng trưởng khi kết quả được cảm nhận trong thực tế. Ông Shantanu Chakraborty, Giám đốc Quốc gia ADB tại Việt Nam cho rằng, cần tiếp tục nâng cao hiệu quả thực thi thể chế. “Mặc dù Việt Nam đã đề ra những định hướng chiến lược mạnh mẽ, các cải cách cần được triển khai nhất quán, dựa trên các kết quả có thể đo lường và trách nhiệm giải trình rõ ràng. Doanh nghiệp và nhà đầu tư cần nhìn thấy những cải thiện thực chất về thủ tục hành chính, tính dự đoán của chính sách và khả năng tiếp cận đất đai, năng lượng, hạ tầng, tài chính và lao động có kỹ năng”, ông nói.

Cùng quan điểm này, tại hội thảo khoa học do Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế - tài chính, Bộ Tài chính tổ chức tháng 9 vừa qua, một trong những kiến nghị được đưa ra là đề xuất xây dựng “thể chế tăng trưởng” như hạ tầng mềm của nền kinh tế, trong đó các luật, cơ chế và chính sách kinh tế quan trọng cần được đánh giá bằng tác động đối với năng suất, đầu tư, đổi mới sáng tạo và khả năng huy động nguồn lực xã hội. Cùng với đó là cải cách cơ chế phân bổ nguồn lực, phát triển các thị trường vốn, đất đai, khoa học - công nghệ, dữ liệu và lao động chất lượng cao, mở rộng các kênh vốn dài hạn cho hạ tầng, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi xanh.

Nếu áp dụng cách tiếp cận này, chất lượng thể chế sẽ không còn chỉ được đo bằng số lượng thủ tục đã cắt, mà bằng kết quả đầu ra: doanh nghiệp có đầu tư nhiều hơn hay không; năng suất có tăng hay không; vốn có đi tới các lĩnh vực tạo giá trị cao hơn hay không; khu vực tư nhân có mở rộng quy mô và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hay không. Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng với khu vực kinh tế tư nhân. Doanh nghiệp không chỉ cần ít thủ tục hơn mà còn cần khả năng tiếp cận bình đẳng hơn với đất đai, vốn, dữ liệu, hạ tầng và cơ hội kinh doanh.

Ông Shantanu Chakraborty nhấn mạnh, tăng trưởng cao và bền vững cần dựa trên nền tảng hạ tầng tốt hơn, thể chế vững mạnh hơn, đầu tư tư nhân năng động hơn và thị trường vốn phát triển sâu rộng hơn. Còn TS. Cấn Văn Lực cho rằng, để phát huy các động lực tăng trưởng trong giai đoạn tới, cần đẩy mạnh cơ cấu lại nền kinh tế, xây dựng các giải pháp cụ thể để huy động, sử dụng và phân bổ nguồn lực hiệu quả, đồng thời chú trọng chất lượng tăng trưởng, năng suất lao động và đóng góp của TFP.

Dù không trực tiếp đóng góp vào tăng trưởng GDP như cách một nhà máy, một tuyến đường hay một dự án đầu tư tạo ra, song thể chế có thể làm cho mỗi đồng vốn, mỗi giờ lao động và mỗi tài sản trong nền kinh tế được sử dụng hiệu quả hơn. Ở giai đoạn mà các nguồn lực đầu vào ngày càng hữu hạn, cải cách thể chế chính là một cách mở rộng dư địa tăng trưởng mà không nhất thiết phải tăng tương ứng quy mô vốn, lao động hay tín dụng. Vì vậy, cải cách đủ sâu, đủ quyết liệt sẽ đưa thể chế thực sự trở thành một nguồn lực phát triển và một động lực của tăng trưởng dài hạn.