Thiếu 22.000 giáo viên tiếng Anh - “nút thắt” khi triển khai tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai

Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), hiện cả nước thiếu khoảng 22.000 giáo viên tiếng Anh, tập trung chủ yếu ở bậc mầm non và tiểu học. Con số này cho thấy việc triển khai chủ trương đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai không chỉ là vấn đề chuyên môn, mà còn là bài toán quản trị hệ thống, đòi hỏi quy hoạch nguồn nhân lực dài hạn, phân bổ hợp lý và cơ chế điều phối hiệu quả giữa các địa phương.

Từ góc độ quản lý, việc thiếu hụt giáo viên tiếng Anh không phải là khó khăn ngắn hạn có thể giải quyết bằng các biện pháp tình thế. Khoảng trống nhân lực lớn phản ánh sự chênh lệch giữa yêu cầu chính sách và khả năng đáp ứng của đội ngũ hiện có, nhất là ở những địa bàn khó khăn, vùng sâu, vùng xa.

Việc thiếu hụt giáo viên tiếng Anh không phải là khó khăn ngắn hạn có thể giải quyết bằng các biện pháp tình thế

Bên cạnh số lượng, chất lượng đội ngũ giáo viên tiếng Anh cũng đặt ra nhiều thách thức trong công tác chỉ đạo, điều hành. Năng lực chuyên môn giáo viên không đồng đều, nhiều người chưa đạt chuẩn ngoại ngữ mới. Trong khi đó, dạy học tiếng Anh theo định hướng phát triển năng lực đòi hỏi giáo viên vừa giỏi ngoại ngữ, vừa thành thạo phương pháp sư phạm hiện đại và có khả năng ứng dụng công nghệ. Điều này khiến công tác bồi dưỡng, tái đào tạo trở thành nhiệm vụ bắt buộc nhưng cũng tạo áp lực lớn cho các địa phương trong bố trí nguồn lực.

Để tháo gỡ phần nào khó khăn trước mắt, Bộ GD&ĐT đã ban hành Thông tư số 05/2025/TT-BGDĐT quy định về định mức giờ dạy, tạo hành lang pháp lý để các địa phương linh hoạt hơn trong sử dụng đội ngũ giáo viên. Trên cơ sở đó, nhiều giải pháp được triển khai như dạy liên trường, sử dụng giáo viên nước ngoài, ký hợp đồng ngắn hạn hoặc điều chuyển giáo viên giữa các cơ sở giáo dục. Tuy nhiên, từ góc nhìn quản lý, đây vẫn là các giải pháp mang tính ứng phó, chưa thể giải quyết căn cơ bài toán thiếu giáo viên tiếng Anh.

Ông Nguyễn Thế Sơn, Phó vụ trưởng Vụ Giáo dục Phổ thông (Bộ GD&ĐT), cho rằng việc triển khai các đề án liên quan đến đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai cần được xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương, từ nhu cầu học tập, năng lực đội ngũ đến cơ sở vật chất. Bộ GD&ĐT sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị trong và ngoài nước để hoàn thiện các giải pháp phù hợp, song về lâu dài, cần một chiến lược phát triển đội ngũ giáo viên tiếng Anh bài bản và bền vững.

Trong bối cảnh thiếu giáo viên, nhiều ý kiến cho rằng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), có thể hỗ trợ công tác dạy và học. AI có thể đóng vai trò trợ giảng, gợi ý học liệu, hỗ trợ cá nhân hóa việc học. Tuy nhiên, dưới góc độ quản lý giáo dục, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò trung tâm của giáo viên trong bảo đảm chất lượng dạy học.

Thiếu giáo viên - “điểm nghẽn” trong dạy và học tiếng Anh ở nông thôn

Khảo sát của Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam tại ba địa phương gồm TP. Hà Nội, Tuyên Quang và Sóc Trăng, với 1.440 học sinh và 960 giáo viên tham gia, cho thấy nhiều khó khăn trong triển khai dạy và học tiếng Anh, đặc biệt ở khu vực nông thôn.

Theo ông Đỗ Đức Lân, Phó Giám đốc phụ trách Trung tâm Hợp tác và Phát triển, khoảng 30-40% học sinh nông thôn chưa tự tin về năng lực tiếng Anh, dù kết quả học tập trên học bạ vẫn ở mức khá.

Đánh giá của giáo viên cho thấy chỉ 3-4% học sinh đạt mức vượt chuẩn; 50% đạt chuẩn; khoảng 35% gần đạt và số còn lại chưa đạt yêu cầu. Có tới 14% học sinh cho rằng hình thức kiểm tra, đánh giá môn tiếng Anh chưa phù hợp. Những con số này phản ánh rõ áp lực đối với công tác quản lý chất lượng môn học trong điều kiện thiếu giáo viên, thiếu môi trường thực hành và hạn chế về điều kiện dạy học.

Về cơ sở vật chất và điều kiện tổ chức dạy học, 40-50% giáo viên cho biết nhà trường mới chỉ đáp ứng được một phần yêu cầu; chỉ 25-27% đánh giá điều kiện được đáp ứng đầy đủ. Tỷ lệ giáo viên đủ năng lực giảng dạy các môn học bằng tiếng Anh còn rất thấp, khiến việc triển khai dạy học tích hợp bằng tiếng Anh gặp nhiều trở ngại, chủ yếu do hạn chế về đội ngũ.

Thực trạng tại huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang cũ (nay thuộc tỉnh Tuyên Quang) là minh chứng rõ nét cho bài toán nhân lực. Toàn huyện Mèo Vạc (cũ) chỉ có một giáo viên tiếng Anh cho 18 trường tiểu học, trong khi tiếng Anh là môn học bắt buộc từ lớp 3 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Bà Lục Thị Hà, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Pả Vi, cho biết dù chỉ tiêu tuyển dụng còn nhiều nhưng hầu như không tuyển được giáo viên, gây khó khăn lớn cho công tác tổ chức dạy học.

Từ góc độ hoạch định chính sách, ông Đỗ Đức Lân cho rằng cần đánh giá đầy đủ thực trạng, hoàn thiện khung pháp lý và xây dựng cơ chế, chính sách đặc thù cho dạy học tiếng Anh phù hợp với điều kiện từng địa phương. Các giải pháp được đề xuất gồm đào tạo tín chỉ tích hợp tại các trường sư phạm, bồi dưỡng chuyên sâu cho giáo viên đương nhiệm, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá năng lực ngoại ngữ theo chuẩn quốc tế, phát triển kho học liệu số dùng chung và nền tảng đánh giá trực tuyến. Đặc biệt, cần có chính sách ưu tiên riêng cho vùng khó khăn và đặc biệt khó khăn.