Thương mại Việt Nam: Để “sáng hóa các mảng xám”

Nghịch lý giá trị gia tăng và tỷ trọng xuất khẩu

Báo cáo Thường niên Kinh tế Việt Nam 2023 có chủ đề “Liên kết và phát triển doanh nghiệp hướng tới nền kinh tế tự chủ” mà Viện nghiên cứu Kinh tế và Chính sách (VEPR) vừa công bố chỉ ra, sản phẩm công nghệ cao là một điểm sáng trong cơ cấu thương mại Việt Nam. Các nhóm hàng chế tạo công nghệ cao như điện, điện tử, chế tạo công nghệ trung bình chiếm tỷ trọng đáng kể trong giao thương. Thế nhưng đang có sự chênh lệch rất lớn về giá trị gia tăng giữa các mặt hàng xuất khẩu và tiêu thụ nội địa. Việt Nam xuất khẩu nhiều sản phẩm điện tử, nhưng giá trị gia tăng nội địa gần như không có, chỉ 2-3%.

Hiện các nguyên phụ liệu, linh kiện nhập khẩu đầu vào phục vụ hoạt động gia công, lắp ráp chủ yếu là từ Trung Quốc Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và Thái Lan. Tuy không có ngành nào có mức độ rủi ro cao cả về mức độ phụ thuộc nước ngoài lẫn mức độ tập trung của các nước cung cấp, nhưng hiện Việt Nam có nhiều ngành có độ rủi ro trung bình do tỷ lệ nguyên liệu nhập khẩu cao như dệt may, điện tử.

Bên cạnh đó, mức độ hưởng lợi thực sự của các doanh nghiệp và cả nền kinh tế khi tham gia các FTA hiện không cao như kỳ vọng. Nguyên nhân là các FTA thường có các yêu cầu về quy tắc xuất xứ quy định hàm lượng nội địa hóa tối thiểu, hoặc giá trị gia tăng cần thiết để sản phẩm đủ điều kiện hưởng ưu đãi. Khi Việt Nam phụ thuộc nhiều vào đầu vào nhập khẩu, việc đáp ứng các yêu cầu này trở nên khó khăn. Do đó, hàng xuất khẩu của Việt Nam thường không đủ điều kiện để hưởng mức thuế suất ưu đãi hoặc các lợi ích khác theo FTA; điều này làm hạn chế mức độ mà Việt Nam có thể tận dụng lợi thế của các FTA. Việc phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu trong quá trình sản xuất cũng cản trở sự phát triển của chuỗi giá trị trong nước và tiếp thu công nghệ tiên tiến; hạn chế những lợi ích tiềm năng có thể thu được từ các FTA trong nâng cao năng suất và khả năng cạnh tranh.

Các doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ chiếm khoảng 4,5% tổng số doanh nghiệp trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo. Tuy nhiên, sản phẩm công nghiệp hỗ trợ trong nước vẫn đơn giản, hàm lượng công nghệ trung bình và thấp, và có giá trị nhỏ trong cơ cấu giá trị sản phẩm. Tỷ lệ nội địa hóa trong các ngành công nghiệp còn thấp, ví dụ như ngành điện tử chỉ từ 5-10%, ngành ô tô từ 7-10%, ngành dệt may, da giày từ 45-50%. Người hưởng lợi thực sự là các nhà cung cấp nước ngoài và khu vực FDI.

Việt Nam xuất khẩu nhiều sản phẩm điện tử, nhưng giá trị gia tăng nội địa gần như không có

Ngoài ra, chi phí thương mại vẫn cao do tốc độ cắt giảm chi phí thương mại phi thuế quan giữa Việt Nam và một số đối tác vẫn chậm hơn đáng kể so với tốc độ cắt giảm chi phí thương mại do thuế quan.

Cần chính sách tác động đa chiều

Trong 6 tháng đầu năm 2023, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 316,65 tỷ USD, giảm 15,2% so với cùng kỳ năm 2022. Trong đó, xuất khẩu giảm 12,1%; nhập khẩu giảm 18,2%. Số doanh nghiệp rút khỏi thị trường trung bình mỗi tháng 16,7 nghìn doanh nghiệp (tăng 18,2% so với cùng kỳ năm 2022), gần bằng 88,2 % số gia nhập thị trường - một tỷ lệ cao chưa từng có. Từ số liệu này, TS. Cấn Văn Lực - Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV chỉ ra nguyên nhân chính là do phụ thuộc vào FDI và các thị trường chính; tính tự chủ, độc lập và sức chống chịu của doanh nghiệp còn yếu.

Qua đó, ông cho rằng, cần phân tích, xem xét lại các chính sách đang thực thi và những định hướng chính sách liên quan. Đồng thời nâng cao vai trò của chính quyền địa phương trong việc gắn kết doanh nghiệp; tăng cường vai trò trung gian kết nối là các hiệp hội, đại sứ quán. Và bản thân doanh nghiệp cũng cần tăng tính chủ động, tự đổi mới thích ứng.

Để khắc phục các hạn chế trong hoạt động thương mại quốc tế, tăng sức chống chịu của thương mại hướng tới hỗ trợ phục hồi và giảm sốc cho nền kinh tế; và để “sáng hóa các mảng xám”, TS. Trần Thị Mai Thành đề xuất 3 nhóm giải pháp. Một là cần đa dạng hóa thương mại làm giảm biến động, tăng khả năng phục hồi bằng các chương trình xúc tiến xuất khẩu; Ưu đãi đa dạng hóa thị trường; Thúc đẩy đổi mới và nghiên cứu và phát triển; Tận dụng thương mại điện tử và thương mại kỹ thuật số; Hợp tác và đối tác quốc tế. Hai là, cải thiện vị thế tại chuỗi giá trị từ hoạt động có giá trị gia tăng thấp sang các hoạt động có giá trị gia tăng cao trong cùng một ngành. Ba là, tăng cường các biện pháp thuận lợi hoá thương mại.

TS. Nguyễn Tú Anh, Vụ trưởng Vụ tổng hợp Ban Kinh tế Trung ương thì cho rằng, việc phát triển công nghiệp phụ trợ nên để thị trường tự giải quyết. Cần phải thu hút các FDI lớn, có nhu cầu nội địa hóa, cầu sản phẩm công nghiệp phụ trợ quy mô đủ lớn để tạo cơ hội cho doanh nghiệp Việt phát triển. Và để làm được điều này, ông Tú Anh cho rằng cần phải có những chính sách mới cho FDI khi áp dụng thuế tối thiểu toàn cầu trong thời gian tới đây. Khi thuế không còn là lợi thế, Việt Nam cần chuyển đổi các ưu đãi để có thể thu hút doanh nghiệp FDI.