Tiêu dùng bền vững: Không thể chỉ kêu gọi khi sản phẩm xanh còn đắt

Quang cảnh Diễn đàn Tiêu dùng bền vững năm 2026

Nghịch lý giá thành cản bước tiêu dùng xanh

Chiều 15/10/2026, Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) phối hợp với Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, Bộ Công Thương tổ chức Diễn đàn Tiêu dùng bền vững năm 2026 với chủ đề “Tiêu dùng trách nhiệm - Tiết kiệm năng lượng - Bảo vệ tương lai”.

Phát biểu tại Diễn đàn, ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam nhận định, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, sức ép tài nguyên, biến động năng lượng và yêu cầu ngày càng cao về phát triển xanh, tiêu dùng bền vững không còn đơn thuần là lựa chọn mang tính đạo đức hay trách nhiệm môi trường. Đây đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng phát triển của mỗi quốc gia.

Tuy nhiên, để động lực này phát huy hiệu quả, thị trường cần giải quyết một bài toán thực tế: sản phẩm tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường phải đủ hấp dẫn về giá và lợi ích để người tiêu dùng sẵn sàng lựa chọn. Hiệu quả tiết kiệm trong quá trình sử dụng có thể là lợi thế dài hạn, nhưng nếu chi phí mua ban đầu cao hoặc thông tin về chất lượng, mức tiêu hao năng lượng khó kiểm chứng, người mua vẫn có lý do cân nhắc.

Đây là điểm nghẽn khiến tiêu dùng xanh khó chuyển từ nhận thức sang hành động rộng rãi. Trách nhiệm bảo vệ môi trường có thể thúc đẩy ý định mua hàng, nhưng quyết định cuối cùng vẫn chịu tác động của thu nhập, giá bán, độ bền và chi phí sử dụng. Vì vậy, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm chuyển đổi lên vai người tiêu dùng khi thị trường chưa cung cấp đủ lựa chọn phù hợp.

Theo ông Phạm Mạnh Hùng, chuyển đổi xanh thường được nhắc đến nhiều ở khâu sản xuất, nhưng vai trò của tiêu dùng cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Nếu sản xuất quyết định cách thức tạo ra sản phẩm, thì tiêu dùng có khả năng định hướng thị trường và ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của sản phẩm đó.

Khi người tiêu dùng ưu tiên hàng hóa tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường và có nguồn gốc minh bạch, doanh nghiệp sẽ có thêm động lực đổi mới công nghệ, điều chỉnh phương thức sản xuất, kinh doanh. Ngược lại, nếu sản phẩm xanh chưa cạnh tranh về giá, chất lượng hoặc khả năng tiếp cận, nhu cầu thị trường khó tạo đủ sức ép để doanh nghiệp chuyển đổi mạnh mẽ.

Đối với Việt Nam, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả đã trở thành những định hướng quan trọng. Thách thức không chỉ nằm ở việc xác lập mục tiêu, mà còn ở khả năng đưa các định hướng này vào lựa chọn thường ngày của hàng triệu người dân và hoạt động thực chất của hàng trăm nghìn doanh nghiệp.

Ông Trịnh Anh Tuấn, Chủ tịch Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia cho rằng, tiêu dùng bền vững không chỉ là lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường, mà còn là cách sử dụng tài nguyên có trách nhiệm, tiết kiệm năng lượng, hạn chế lãng phí, bảo đảm chất lượng cuộc sống và cân nhắc tác động lâu dài của mỗi quyết định tiêu dùng đối với cộng đồng, các thế hệ tương lai.

Theo ông Tuấn, người tiêu dùng ngày càng có vai trò quan trọng trong định hình thị trường thông qua nhu cầu và lựa chọn mua sắm. Những lựa chọn có trách nhiệm có thể thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm, minh bạch thông tin và chuyển đổi sang mô hình sản xuất, kinh doanh xanh, hiệu quả hơn. Tuy nhiên, để tạo ra thay đổi trên diện rộng, thị trường phải giúp người mua nhận diện được giá trị thực của sản phẩm, thay vì chỉ dựa vào những thông điệp quảng bá về môi trường.

Những năm qua, Việt Nam từng bước hoàn thiện chính sách thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững. Chương trình hành động quốc gia về sản xuất và tiêu dùng bền vững giai đoạn 2021 - 2030 xác định định hướng sử dụng hiệu quả tài nguyên, nhiên liệu, nguyên vật liệu; phát triển sản phẩm thân thiện với môi trường; thúc đẩy tái sử dụng, tái chế, kinh tế tuần hoàn và hình thành lối sống bền vững.

Cùng với đó, công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng tiếp tục được đặt trong tổng thể quá trình phát triển thị trường an toàn, minh bạch và bền vững. Năm 2026, Bộ Công Thương đã ban hành Chương trình quốc gia về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng giai đoạn 2026 - 2030, tạo thêm cơ sở nâng cao trách nhiệm của các chủ thể trên thị trường và xây dựng môi trường tiêu dùng an toàn, lành mạnh.

Không thể chỉ kêu gọi người mua, cần thay đổi cách vận hành thị trường

Để tiêu dùng bền vững đi vào thực chất, ông Trịnh Anh Tuấn cho rằng, cần tập trung vào ba vấn đề: nâng cao nhận thức và thúc đẩy hành vi tiêu dùng có trách nhiệm; đề cao trách nhiệm doanh nghiệp, thúc đẩy cạnh tranh bằng chất lượng, minh bạch và đổi mới; tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cơ quan báo chí, truyền thông.

TS. Tạ Đình Thi phát biểu tại diễn đàn

Trong đó, nâng cao nhận thức chỉ là một phần của giải pháp. Nếu sản phẩm xanh có giá cao, thông tin về hiệu quả sử dụng thiếu cơ sở kiểm chứng hoặc người mua không có dữ liệu để so sánh, việc kêu gọi thay đổi thói quen khó tạo ra chuyển biến bền vững. Do đó, cần gắn truyền thông với các điều kiện thị trường cụ thể, giúp người tiêu dùng đánh giá được chất lượng, mức tiết kiệm năng lượng và chi phí sử dụng trong dài hạn.

TS. Tạ Đình Thi, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội nhấn mạnh, thúc đẩy tiêu dùng bền vững cần chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu dựa vào tuyên truyền, vận động sang cách tiếp cận đồng bộ hơn, trong đó pháp luật, cơ chế thị trường và trách nhiệm xã hội cùng tạo động lực cho sự thay đổi.

Theo ông Thi, người tiêu dùng chỉ có thể đưa ra lựa chọn có trách nhiệm khi được tiếp cận thông tin minh bạch, sản phẩm an toàn, chất lượng và có giá cả phù hợp. Doanh nghiệp cần chủ động đổi mới công nghệ, thiết kế sản phẩm theo hướng tiết kiệm tài nguyên, năng lượng, đồng thời giảm tác động môi trường trong suốt vòng đời sản phẩm.

Điều này đặt ra yêu cầu nhìn nhận hiệu quả tiết kiệm năng lượng xuyên suốt vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, lựa chọn nguyên liệu, tổ chức sản xuất, vận chuyển đến quá trình sử dụng và xử lý sau khi sản phẩm hết vòng đời. Cách tiếp cận này không chỉ giúp hạn chế lãng phí tài nguyên, mà còn tạo cơ hội giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

TS. Tạ Đình Thi cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, ngăn ngừa thông tin gây hiểu nhầm về môi trường và tạo điều kiện để các sản phẩm, dịch vụ bền vững phát triển trên thị trường. Minh bạch thông tin đặc biệt quan trọng để người mua phân biệt sản phẩm thực sự tiết kiệm năng lượng với sản phẩm chỉ sử dụng thông điệp xanh trong quảng bá. Đây cũng là cách bảo vệ doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào công nghệ và quy trình sản xuất bền vững.

Một vấn đề khác được ông Thi lưu ý là gắn trách nhiệm của nhà sản xuất với việc hình thành thị trường tiêu thụ sản phẩm và nguyên liệu tái chế. Nếu chỉ thúc đẩy thu gom mà thiếu đầu ra ổn định, nguyên liệu sau tái chế khó tạo thành chuỗi giá trị có khả năng vận hành lâu dài. Tương tự, nếu trách nhiệm của nhà sản xuất không được kết nối với thiết kế sản phẩm và phương án xử lý sau sử dụng, mục tiêu kinh tế tuần hoàn khó đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Theo đó, các khâu từ thiết kế, sản xuất, tiêu dùng, thu gom đến tái chế cần được kết nối hiệu quả. Khi có cơ chế phù hợp, nguyên liệu tái chế có thể trở thành đầu vào cho hoạt động sản xuất, giảm phụ thuộc vào tài nguyên nguyên sinh và hạn chế lượng chất thải phát sinh. Quá trình này vừa góp phần bảo vệ môi trường, vừa nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và chất lượng cuộc sống của người dân.