Đánh thức sức mạnh logistics, tạo đòn bẩy cho tăng trưởng hai con số

Cần đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển logistics xanh và nâng cao năng lực kết nối chuỗi cung ứng. Ảnh minh họa được tạo bởi AI

Logistics phải trở thành hạ tầng mềm chiến lược

Thực tế, quy mô thương mại càng lớn, áp lực logistics càng bộc lộ rõ. Trong 10 tháng năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt hơn 1.010 tỷ USD. Đây là dấu mốc cho thấy độ mở và năng lực kết nối thương mại của nền kinh tế ngày càng tăng. Tuy nhiên, chi phí logistics vẫn chiếm khoảng 16-17% GDP, cao hơn đáng kể so với mức bình quân thế giới. Khoảng cách này cho thấy lợi thế về sản xuất, nguồn cung và thị trường của Việt Nam vẫn đang phải gánh một khoản chi phí đáng kể trước khi hàng hóa đến được tay người tiêu dùng quốc tế.

Điểm nghẽn logistics không còn là câu chuyện riêng của ngành vận tải. Khi chi phí vận chuyển, kho bãi và lưu thông cao, lợi nhuận của doanh nghiệp xuất khẩu bị thu hẹp, giá bán khó cạnh tranh, trong khi khả năng ứng phó với biến động thị trường cũng suy giảm.

Áp lực này càng lớn khi kinh tế thế giới bước sang năm 2027 với nhiều biến số khó lường. Xung đột Nga - Ukraine và căng thẳng tại Trung Đông chưa hạ nhiệt, kéo theo nguy cơ gián đoạn các tuyến vận tải quốc tế, gia tăng chi phí nhiên liệu, bảo hiểm và cước vận tải biển.

Theo ông Nguyễn Tuấn Việt, Lãnh đạo công ty VIETGO - Chuyên gia xúc tiến xuất khẩu, doanh nghiệp xuất khẩu cần đặc biệt lưu ý rủi ro logistics trong bối cảnh địa chính trị còn nhiều bất ổn. Biến động cước vận tải không chỉ làm tăng giá thành mà còn ảnh hưởng đến thời gian giao hàng, tiến độ thực hiện hợp đồng và khả năng duy trì quan hệ với đối tác quốc tế.

Điều đáng nói, những rủi ro này không hoàn toàn nằm trong khả năng kiểm soát của từng doanh nghiệp. Một đơn vị có thể tối ưu quy trình sản xuất, tiết giảm nhân công, nâng cao chất lượng sản phẩm nhưng vẫn mất lợi thế nếu chi phí vận chuyển tăng mạnh hoặc chuỗi cung ứng bị đứt gãy. Bởi vậy, năng lực logistics phải được nhìn nhận như một bộ phận cấu thành năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc nhấn mạnh, logistics phải được xác định là hạ tầng mềm chiến lược, là cấu phần quan trọng của kết cấu hạ tầng kinh tế và một trong những động lực quan trọng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số. Mục tiêu đến năm 2030 là giảm chi phí logistics xuống còn 12-15% GDP, đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển logistics xanh và nâng cao năng lực kết nối chuỗi cung ứng.

Đây là mục tiêu có ý nghĩa lớn, bởi giảm chi phí logistics không đơn thuần là giảm giá cước vận tải. Đó phải là quá trình tái cấu trúc toàn diện hệ thống lưu thông hàng hóa, từ quy hoạch hạ tầng, tổ chức vận tải đa phương thức, phát triển kho bãi đến ứng dụng công nghệ và nâng cao chất lượng dịch vụ. Nếu chỉ tập trung vào từng khâu riêng lẻ, hiệu quả tiết giảm chi phí sẽ khó tạo ra sự thay đổi mang tính hệ thống.

Quy hoạch logistics phải vượt qua ranh giới địa giới hành chính

Một trong những vấn đề cốt lõi của chiến lược phát triển logistics là tư duy quy hoạch. Phát triển logistics cần được đặt trong tổng thể quy hoạch quốc gia, quy hoạch vùng và quy hoạch các ngành hạ tầng; lấy dòng lưu chuyển hàng hóa, hiệu quả kinh tế - xã hội và lợi ích tổng thể quốc gia làm căn cứ, thay vì bị giới hạn bởi địa giới hành chính.

Thực tế cho thấy, hoạt động logistics có tính liên vùng và liên ngành rất rõ. Hàng hóa từ vùng nguyên liệu phải đi qua hệ thống giao thông, trung tâm kho vận, cảng biển hoặc cửa khẩu trước khi đến thị trường tiêu thụ. Nếu mỗi địa phương quy hoạch một hệ thống kho bãi, trung tâm logistics theo nhu cầu riêng mà thiếu kết nối, nguy cơ đầu tư dàn trải, trùng lặp và lãng phí nguồn lực là khó tránh khỏi.

Vì vậy, cần chuyển từ tư duy phát triển hạ tầng logistics theo từng địa phương sang tổ chức mạng lưới dựa trên dòng chảy hàng hóa thực tế. Trên cơ sở đó, xác định các trung tâm logistics vùng, cảng cạn, đầu mối trung chuyển và hành lang vận tải có khả năng kết nối hiệu quả giữa vùng sản xuất, khu công nghiệp, cảng biển, cửa khẩu và thị trường tiêu thụ.

Đặc biệt, kết nối đa phương thức cần được xem là giải pháp trọng tâm. Đường bộ vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng không thể tiếp tục gánh phần lớn áp lực vận chuyển hàng hóa đường dài. Việc phát triển đồng bộ đường sắt, đường thủy nội địa, cảng biển và hàng không sẽ tạo thêm lựa chọn vận tải, giảm phụ thuộc vào một phương thức, đồng thời tối ưu chi phí và thời gian giao nhận.

Muốn vậy, đầu tư hạ tầng phải đi trước một bước, nhưng quan trọng hơn là bảo đảm tính liên thông. Một cảng biển hiện đại sẽ khó phát huy hết công suất nếu thiếu đường kết nối; một trung tâm logistics quy mô lớn cũng không thể tạo ra hiệu quả nếu không gắn với vùng sản xuất và mạng lưới phân phối. Bài toán không phải xây dựng thật nhiều công trình mà là tổ chức được một hệ thống vận hành hiệu quả.

Ông Trần Thanh Hải, Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu - Bộ Công Thương nhận định, cần có những giải pháp dài hạn để phát triển logistics, đặc biệt là nâng cao năng lực của các doanh nghiệp trong ngành. Đây là vấn đề đáng quan tâm bởi doanh nghiệp logistics trong nước vẫn còn hạn chế về quy mô, năng lực tài chính, công nghệ và khả năng cung cấp dịch vụ tích hợp. Phần lớn doanh nghiệp có quy mô vừa và nhỏ, hoạt động phân tán, đảm nhận những công đoạn riêng lẻ như vận tải, giao nhận, kho bãi. Trong khi đó, yêu cầu của chuỗi cung ứng hiện đại không dừng ở việc vận chuyển hàng hóa từ điểm này đến điểm khác mà đòi hỏi khả năng tổ chức, quản trị và kiểm soát toàn bộ quá trình lưu chuyển.

Do đó, chiến lược phát triển cần hướng tới hình thành những doanh nghiệp logistics có năng lực dẫn dắt, đủ sức cung cấp dịch vụ trọn gói và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng quốc tế. Muốn làm được điều này, cần khuyến khích liên kết, sáp nhập, hợp tác giữa các doanh nghiệp để mở rộng quy mô, chia sẻ hạ tầng và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đồng thời, có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ tiếp cận vốn, công nghệ, đào tạo nhân lực và tham gia mạng lưới cung ứng dịch vụ. Đồng thời, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa trong quản lý kho bãi, điều phối phương tiện, dự báo nhu cầu và tối ưu hóa hành trình sẽ giúp giảm thời gian chờ đợi, hạn chế vận chuyển rỗng và nâng cao hiệu suất khai thác. Các nền tảng kết nối dữ liệu giữa doanh nghiệp vận tải, cảng biển, hải quan và chủ hàng cũng cần được thúc đẩy để giảm thủ tục, tăng tính minh bạch và khả năng kiểm soát chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, logistics xanh phải trở thành định hướng phát triển dài hạn. Những yêu cầu về giảm phát thải, sử dụng năng lượng sạch và minh bạch dấu chân carbon đang ngày càng hiện diện trong thương mại quốc tế. Doanh nghiệp logistics vì thế không thể chỉ cạnh tranh bằng giá rẻ mà phải đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, đầu tư phương tiện ít phát thải, kho vận tiết kiệm năng lượng và mô hình vận tải hiệu quả hơn.

Trong cuộc cạnh tranh thương mại toàn cầu, lợi thế không chỉ nằm ở nơi sản xuất được hàng hóa với giá tốt, mà còn ở khả năng đưa hàng hóa đến thị trường nhanh hơn, ổn định hơn và với chi phí thấp hơn. Logistics phải trở thành lợi thế cạnh tranh thực chất của Việt Nam, thay vì tiếp tục là khoản chi phí bào mòn giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu. Đây cũng là điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, đồng thời nâng vị thế của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.