Đột phá cơ chế tài chính cho đô thị đặc biệt TP. Hồ Chí Minh

Việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt đã tạo nền tảng thể chế quan trọng và tạo sức bật mạnh mẽ cho TP. Hồ Chí Minh. Theo chuyên gia Ngô Trường Tiến, ngành Tài chính và Quản trị đầu tư (Đại học Aberdeen), đây là “cửa sổ thể chế” hiếm có để Thành phố xây dựng mô hình quản trị và huy động nguồn lực tương xứng với vai trò đầu tàu kinh tế cả nước.

Thời gian qua, nhiều cơ chế mới đã được ban hành, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi. Quyết định 232/QĐ-TTg và Nghị định 119/2025/NĐ-CP đã xác lập lộ trình vận hành thị trường carbon, thí điểm giai đoạn 2025-2028 và triển khai chính thức từ năm 2029. Trong khi đó, Nghị quyết 98/2023/QH15 cho phép TP. Hồ Chí Minh thực hiện mô hình phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng (TOD) và giữ lại 100% nguồn thu từ khai thác quỹ đất vùng phụ cận nhà ga.

Tuy nhiên, nhu cầu đầu tư hạ tầng của Thành phố đang vượt xa khả năng đáp ứng của ngân sách. Chỉ riêng tám tuyến đường sắt đô thị triển khai trong giai đoạn 2025-2035 đã cần nguồn vốn lên tới hàng chục tỷ USD. Bên cạnh đó là hàng loạt dự án chống ngập, xử lý nước thải, hạ tầng số, lưới điện thông minh phục vụ mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Trong khi đó, dư địa tài khóa truyền thống ngày càng hạn hẹp.

Luật Đô thị đặc biệt cần tạo ra một kiến trúc tài chính đô thị hiện đại, kết nối các công cụ như trái phiếu xanh, tín chỉ carbon, TOD và cơ chế thu hồi giá trị tăng thêm từ đất đai

Theo ông Ngô Trường Tiến, Luật Đô thị đặc biệt cần tạo ra một kiến trúc tài chính đô thị hiện đại, kết nối các công cụ như trái phiếu xanh, tín chỉ carbon, TOD và cơ chế thu hồi giá trị tăng thêm từ đất đai (LVC) thành một hệ thống thống nhất. Điều quan trọng không phải là tạo thêm công cụ mới mà là xây dựng cơ chế liên kết dòng tiền, dòng dữ liệu và dòng quyết định để huy động và tái phân bổ nguồn lực hiệu quả.

“Nếu có khung thể chế đủ mạnh và được triển khai nhất quán, TP. Hồ Chí Minh có thể chuyển từ mô hình phụ thuộc vào ngân sách sang mô hình huy động vốn theo cơ chế thị trường, minh bạch dữ liệu và bảo đảm lợi ích từ đầu tư công được tái đầu tư cho hạ tầng, môi trường và người dân”, ông Tiến nhận định.

Trong quá trình lấy ý kiến doanh nghiệp về dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, Phó Chủ tịch UBND TP. Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho biết Thành phố kỳ vọng nguồn lực tài chính và năng lực quản trị của khu vực doanh nghiệp sẽ góp phần hiện thực hóa các chính sách thành động lực tăng trưởng mới.

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Thế Duy, Phó Chủ tịch HĐQT, Phó Tổng Giám đốc Becamex IDC, đề xuất Thành phố cần linh hoạt hơn trong điều chỉnh quy hoạch cục bộ và rút ngắn quy trình đối với các dự án hạ tầng cấp bách. Đồng thời, mô hình TOD cần được mở rộng không chỉ quanh các ga metro mà còn kết nối với ga đường sắt quốc gia, cảng biển, trung tâm logistics và các đầu mối giao thông quan trọng.

Ông Duy cũng kiến nghị phát huy vai trò của các doanh nghiệp nhà nước chiến lược như những “cánh tay đầu tư” trong các lĩnh vực hạ tầng, logistics và năng lượng. Nếu được trao quyền tự chủ gắn với cơ chế hậu kiểm minh bạch, các doanh nghiệp này có thể huy động mạnh mẽ nguồn lực xã hội, giảm áp lực cho ngân sách nhà nước.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hòa, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP. Hồ Chí Minh, dự thảo luật cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý theo hướng ổn định, đồng bộ và tăng quyền chủ động cho Thành phố trong triển khai các mô hình hợp tác đầu tư, khai thác quỹ đất và huy động nguồn lực xã hội. Việc phân cấp, phân quyền trong các lĩnh vực đầu tư, môi trường, hạ tầng và logistics phải đi cùng cải cách thủ tục hành chính, số hóa quy trình và liên thông dữ liệu để rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ.

Bên cạnh đó, Thành phố cần có cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp trong nước, doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia các dự án hạ tầng, logistics, chuyển đổi xanh và chuỗi cung ứng.

Đề cập đến yêu cầu đổi mới thể chế, TS. Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp Xanh, đề xuất Luật Đô thị đặc biệt cần dành riêng một chương về cơ chế thử nghiệm chính sách có kiểm soát (sandbox). Theo đó, Thành phố có thể triển khai thí điểm tại các khu vực như Thủ Thiêm, Cần Giờ hoặc Cái Mép Hạ; đồng thời cho phép thử nghiệm các lĩnh vực mới như fintech, tài sản số, xe tự hành, y tế số hay logistics không giấy tờ.

Theo TS. Kỳ, TP. Hồ Chí Minh cũng cần được trao quyền ứng dụng mạnh mẽ dữ liệu thời gian thực, hệ thống quản trị đô thị số và trí tuệ nhân tạo (AI) để đánh giá rủi ro, đo lường hiệu quả và điều chỉnh chính sách trong suốt quá trình thử nghiệm.

PGS.TS Nguyễn Văn Cường nhận định hiện nay là “thời cơ đặc biệt” để TP. Hồ Chí Minh sở hữu một đạo luật riêng, phù hợp với mô hình quản trị siêu đô thị. Theo ông, bên cạnh việc đẩy mạnh phân cấp và rút ngắn thủ tục hành chính, Thành phố cần phát triển y tế và giáo dục thành các ngành kinh tế mũi nhọn, mở rộng hợp tác công - tư về nhân lực chất lượng cao, đồng thời chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm để giảm chi phí tuân thủ và tạo môi trường đầu tư thông thoáng hơn.

Một khuôn khổ thể chế đủ linh hoạt, minh bạch và tiên phong sẽ là điều kiện quan trọng để TP. Hồ Chí Minh huy động nguồn lực xã hội, thúc đẩy tăng trưởng xanh và hiện thực hóa mục tiêu trở thành siêu đô thị hiện đại, có sức cạnh tranh trong khu vực.