Giải pháp then chốt để nâng cao giá trị cà phê Việt

Máy móc hiện đại phục vụ chế biến sâu cà phê tại Công ty Simexco Đắk Lắk

Năm 2025, xuất khẩu cà phê của Việt Nam đạt khoảng 1,59 triệu tấn, tương đương 9 tỷ USD. Tuy nhiên, phần lớn vẫn là cà phê nguyên liệu, trong khi giá trị cao nhất của chuỗi cà phê toàn cầu lại nằm ở các khâu rang xay, hòa tan, chiết xuất, đồ uống và xây dựng thương hiệu. Theo các chuyên gia, chế biến sâu là con đường trực tiếp ngắn nhất để gia tăng giá trị, giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc vào biến động giá cà phê nhân xanh, đồng thời hình thành cấu trúc doanh thu đa tầng và nâng cao khả năng chống chịu trước thị trường.

Đắk Lắk – thủ phủ cà phê của cả nước – hiện còn nhiều dư địa để phát triển chế biến sâu. Lợi thế của địa phương đến từ nguồn nguyên liệu lớn, tương đối ổn định, chất lượng ngày càng cải thiện; hệ sinh thái doanh nghiệp dần trưởng thành; cùng với đó là nhu cầu và xu hướng tiêu dùng mới trong và ngoài nước. Đây cũng là giai đoạn ngành cà phê đang chuyển dịch từ xuất khẩu thô sang gia tăng giá trị. Cùng với đó, các tiêu chuẩn quốc tế về phát triển bền vững đang trở thành yêu cầu bắt buộc.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó tổng giám đốc Công ty Simexco Đắk Lắk cho biết, doanh nghiệp đã tiên phong sản xuất theo tiêu chuẩn EUDR – quy định của Liên minh châu Âu (EU) về sản phẩm không gây phá rừng – và giảm phát thải carbon. Simexco hiện xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 50.000 ha, liên kết với 45.000 nông hộ, đảm bảo đầy đủ dữ liệu truy xuất nguồn gốc. Không chỉ EU, các thị trường khó tính như Nhật Bản cũng đặt ra yêu cầu tương tự. Điều này đòi hỏi người trồng cà phê phải chuyển mạnh sang sản xuất bền vững, phát triển cà phê hữu cơ và kinh tế tuần hoàn để duy trì lợi thế cạnh tranh.

Để thúc đẩy chế biến sâu, ngành cà phê cần hội tụ 3 yếu tố cốt lõi: vốn, công nghệ và thị trường. Trong đó, doanh nghiệp phải bám sát nhu cầu thị trường và đảm bảo nguồn cung ổn định từ các hợp tác xã. Hiện hệ thống truy xuất nguồn gốc đã được triển khai, cho phép theo dõi đến từng hộ nông dân và vùng trồng. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả, sản xuất cần được tổ chức theo chuỗi liên kết chặt chẽ. Chuỗi liên kết không chỉ là khẩu hiệu mà phải được thiết lập bằng kỷ luật hợp đồng; trong đó các chủ thể từ nông dân, doanh nghiệp đến ngân hàng cùng chia sẻ lợi ích và cam kết dài hạn.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Vĩnh Hiệp cho rằng, minh bạch chuỗi cung ứng là yếu tố then chốt. Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng hệ thống truy xuất không chỉ để đáp ứng quy định, mà còn tạo giá trị gia tăng và nâng cao niềm tin thị trường. Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam nhấn mạnh, cần chuyển từ tư duy mua bán ngắn hạn sang xây dựng chuỗi giá trị dài hạn. Đồng thời, hệ thống ngân hàng nên phát triển các mô hình tín dụng dựa trên hợp đồng đầu ra, coi đây là tài sản bảo đảm. Về phía chính sách, cần hoàn thiện khung pháp lý để bảo vệ các hợp đồng trong chuỗi liên kết, tạo nền tảng cho hợp tác bền vững.

Ở khía cạnh xúc tiến thương mại, bà Bùi Hoàng Yến, đại diện Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương) cho rằng, yếu tố then chốt là xây dựng “câu chuyện” sản phẩm. Khi cạnh tranh về chất lượng với các quốc gia như Brazil còn nhiều thách thức, yếu tố văn hóa có thể trở thành lợi thế khác biệt. Việc định vị cà phê Việt Nam ở phân khúc cao cấp, gắn với câu chuyện về con người, lịch sử và địa lý, sẽ giúp sản phẩm chinh phục thị trường quốc tế bằng bản sắc riêng. Bên cạnh đó, công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), đang mở ra cơ hội nâng cấp toàn bộ chuỗi giá trị.

Theo ông Jeremy Choong, Giám đốc điều hành Parksong Coffee, AI có thể hỗ trợ từ quản lý nông trại, chọn giống, phân loại chất lượng đến tối ưu hóa chế biến và truy xuất nguồn gốc. Điều này giúp chuyển đổi từ sản xuất thủ công sang quản lý chiến lược, nâng cao hiệu suất và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Theo TS. Đỗ Việt Hà, Phó Chủ tịch Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam, phát triển chế biến sâu không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là việc xác định rõ giá trị cần giữ lại trong toàn bộ chuỗi cà phê. Doanh nghiệp cần lựa chọn giải pháp và công nghệ phù hợp với điều kiện thực tế để tối ưu hóa hiệu quả.

Việc nâng cao giá trị cà phê Việt không thể chỉ dựa vào một khâu riêng lẻ, mà cần sự phối hợp đồng bộ từ sản xuất, chế biến, tài chính đến thị trường. Khi chuỗi giá trị được tổ chức lại một cách bài bản, cùng với ứng dụng công nghệ và xây dựng thương hiệu, cà phê Việt Nam hoàn toàn có thể chuyển mình từ “quốc gia xuất khẩu lớn” sang “quốc gia tạo giá trị cao” trên bản đồ cà phê thế giới.