Hành lang pháp lý phải theo kịp sự bùng nổ của tài chính số

Ảnh minh họa - Nguồn: Internet

PGS.TS. Phạm Duy Nghĩa, Phó Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) nhận định, chuyển đổi số đang tạo thêm động lực cho sản xuất, kinh doanh và mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ tài chính. Tuy nhiên, cùng với cơ hội huy động nguồn lực, doanh nghiệp cần được bảo đảm một môi trường giao dịch an toàn, minh bạch và thuận lợi.

Thực tiễn giải quyết tranh chấp cho thấy yêu cầu này ngày càng rõ. Năm 2025, các tranh chấp trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng chiếm 10% tổng số vụ VIAC tiếp nhận. Gần một nửa số vụ tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp FDI hoặc có yếu tố nước ngoài, phản ánh hoạt động đầu tư, kinh doanh ngày càng gắn với các quan hệ quốc tế và đa quốc gia.

Theo ông Nghĩa, những chuyển động của thị trường tài chính trong môi trường số đòi hỏi pháp luật vừa tạo thuận lợi cho hoạt động huy động vốn, theo kịp các phương thức giao dịch mới, vừa bảo đảm quyền và lợi ích của các bên khi phát sinh tranh chấp. Cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả cũng là điều kiện củng cố niềm tin và tạo nền tảng pháp lý ổn định cho thị trường.

Theo IFC, tài chính số Việt Nam đang tăng trưởng mạnh khi tỷ lệ người có tài khoản ngân hàng đạt 87%, số lượng giao dịch QR tăng 128,2% trong giai đoạn 2021-2025. Quá trình này góp phần giảm sử dụng tiền mặt, giấy tờ và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính, nhưng đồng thời kéo theo những rủi ro phi truyền thống như rò rỉ dữ liệu, gian lận trực tuyến, tấn công mạng và sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới chưa có hành lang pháp lý đầy đủ.

LS. Phạm Thị Thanh Huyền, Trưởng Chương trình Phát triển cơ sở hạ tầng tài chính Việt Nam và Campuchia, Nhóm Tư vấn các định chế tài chính, Châu Á - Thái Bình Dương IFC/WBG cho rằng, các phương thức giao dịch mới đang tạo thêm lựa chọn cho doanh nghiệp trong tiếp cận vốn, thanh toán, đầu tư và kết nối thị trường. Tuy nhiên, khung pháp lý hiện vẫn phân tán ở nhiều văn bản, trong khi cơ chế phối hợp liên ngành cần tiếp tục được hoàn thiện.

Theo bà Huyền, Việt Nam cần chuyển mạnh sang mô hình “quản lý theo rủi ro”, đồng thời đẩy nhanh cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), xây dựng khung pháp lý cho ngân hàng mở (Open Banking) và nâng cao năng lực giám sát công nghệ. Trọng tâm là hoàn thiện quy định về dữ liệu, định danh số, an ninh mạng, bảo vệ người tiêu dùng; tăng chia sẻ dữ liệu, giám sát fintech và phối hợp giữa cơ quan quản lý, ngân hàng, fintech cùng các bên liên quan.

Ở góc độ doanh nghiệp, LS. Hoàng Thị Ngọc Diệp, thành viên Dilinh Legal nhận định, thanh toán số đang là điểm nổi bật của tài chính số Việt Nam, trong khi tín dụng số tiếp tục mở rộng với những mô hình mới. Để tiếp cận các sản phẩm tài chính dựa trên dữ liệu, doanh nghiệp phải từng bước số hóa hoạt động, xây dựng dữ liệu đầy đủ, minh bạch và có khả năng kiểm chứng.

Định danh điện tử, hợp đồng điện tử và tự động hóa quy trình cho vay cũng đang mở thêm phương thức tiếp cận vốn. Dữ liệu hình thành từ giao dịch thanh toán có thể hỗ trợ đánh giá khách hàng, qua đó mở rộng tín dụng, tài trợ khoản phải thu và tài trợ chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, tính pháp lý của giao dịch, chất lượng dữ liệu và an toàn công nghệ phải được kiểm soát chặt chẽ.

Yêu cầu này càng quan trọng đối với tài sản số, tài sản mã hóa và giao dịch blockchain. Dữ liệu đáng tin cậy không chỉ phụ thuộc vào công nghệ mà trước hết phải bảo đảm nguồn dữ liệu chính xác, có khả năng xác thực và truy vết. Blockchain có thể giúp lưu trữ và truy vết giao dịch nhưng không tự bảo đảm dữ liệu đầu vào chính xác.

Việc pháp luật ghi nhận tài sản mã hóa là tài sản đã tạo thêm cơ sở cho việc xác lập các quyền dân sự, song nhiều vấn đề về quyền sở hữu, giao dịch, lưu ký và chuyển giao vẫn cần tiếp tục làm rõ. Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã ghi nhận thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án là các phương thức giải quyết tranh chấp trên thị trường tài sản mã hóa.

Ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) cho rằng, doanh nghiệp blockchain cần đồng thời chú trọng quản trị dữ liệu, bảo vệ người dùng và xây dựng cơ chế tuân thủ phù hợp. Blockchain và token hóa có thể mở rộng khả năng đưa tài sản, dòng tiền vào các kênh huy động vốn, nhưng để tài sản mã hóa tham gia giao dịch tín dụng cần làm rõ quyền đối với tài sản, nghĩa vụ trả nợ, lưu ký và định giá.

Theo LS.Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Luật sư Điều hành LNT & Partners, Phó Giám đốc VMC, khi công nghệ tham gia sâu hơn vào giao dịch và quản lý tài sản, tranh chấp cũng sẽ phức tạp hơn. Đặc biệt, khi nhà đầu tư phụ thuộc vào dữ liệu và kết quả thẩm định của nền tảng, trách nhiệm của nền tảng cũng như giá trị chứng minh của dữ liệu giao dịch trở thành những vấn đề pháp lý đáng chú ý.

Do đó, bài toán đối với tài chính số không chỉ là tạo hành lang cho những mô hình mới phát triển. Khi dòng vốn, dữ liệu và tài sản ngày càng dịch chuyển trên môi trường số, khung pháp lý phải đồng thời bảo đảm đổi mới sáng tạo, minh bạch giao dịch, kiểm soát rủi ro và phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể. Đây là nền tảng để tài chính số mở rộng khả năng tiếp cận vốn nhưng vẫn duy trì niềm tin và sự an toàn của thị trường.