Hoàn thiện Bộ tiêu chí OCOP: Đề cao sức mạnh cộng đồng và hướng tới phát triển thực chất

Vẫn còn nhiều bất cập từ thực tiễn

Sau nhiều năm triển khai, OCOP đã trở thành một trong những chương trình trọng điểm thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn, với hàng chục nghìn sản phẩm được xếp hạng. Tuy nhiên, theo phản ánh của nhiều địa phương, Bộ tiêu chí hiện hành vẫn tồn tại không ít hạn chế.

OCOP đã trở thành một trong những chương trình trọng điểm thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn Việt Nam

Một trong những vướng mắc lớn là một số tiêu chí còn mang tính định tính, khó đo lường chính xác. Các chỉ tiêu như “vùng nguyên liệu ổn định” hay “chất lượng cảm quan sản phẩm” phần lớn dựa vào đánh giá chủ quan, thiếu công cụ chuẩn hóa dẫn tới sự chênh lệch trong chấm điểm giữa các địa phương. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tính minh bạch, mà còn làm giảm niềm tin vào kết quả phân hạng.

Bên cạnh đó, cơ cấu điểm của một số tiêu chí được cho là chưa theo kịp định hướng phát triển mới. Trong bối cảnh Chính phủ thúc đẩy mạnh kinh tế tư nhân, chuyển đổi số và phát triển xanh, các nội dung liên quan đến đổi mới sáng tạo, ứng dụng công nghệ, thương mại điện tử hay quản trị số trong OCOP vẫn chưa được lượng hóa rõ ràng hoặc chưa có trọng số tương xứng.

Ngoài ra, việc tổ chức đánh giá, phân hạng sản phẩm ở một số nơi còn gặp khó khăn khi mô hình chính quyền địa phương có sự thay đổi theo hướng tinh gọn, hai cấp. Một số quy định chưa thực sự phù hợp với thực tiễn quản lý mới, dẫn tới lúng túng trong phân cấp, phân quyền và kéo dài thời gian thẩm định.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, Bộ tiêu chí OCOP giai đoạn tới sẽ được xây dựng trên cơ sở kế thừa khung tiêu chí giai đoạn 2021 - 2025, nhằm đảm bảo tính ổn định và liên tục của chương trình. Theo đó, 6 nhóm sản phẩm chủ lực vẫn được giữ nguyên, gồm: Thực phẩm; Đồ uống; Dược liệu và sản phẩm từ dược liệu; Thủ công mỹ nghệ; Sinh vật cảnh; và Dịch vụ du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và điểm du lịch.

Việc duy trì 6 nhóm sản phẩm không chỉ giúp các địa phương tiếp tục phát huy lợi thế sẵn có mà còn tạo nền tảng để định vị rõ các sản phẩm đặc trưng gắn với tài nguyên bản địa. Đặc biệt, nhóm du lịch cộng đồng và sinh thái được kỳ vọng sẽ trở thành “cầu nối” giữa nông nghiệp và dịch vụ, góp phần nâng cao giá trị gia tăng.

Tuy nhiên, điểm cốt lõi của lần điều chỉnh này không nằm ở việc thay đổi khung, mà ở cách tiếp cận trong đánh giá. Theo đó, yếu tố “sức mạnh cộng đồng” sẽ được đặt lên hàng đầu. Sản phẩm OCOP không chỉ cần đạt tiêu chuẩn chất lượng, mà còn phải thể hiện được vai trò liên kết cộng đồng, tạo sinh kế, bảo tồn văn hóa và phát triển bền vững.

Đề cao giá trị cộng đồng, giảm “bệnh hình thức”

TS. Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn (IPSARD) cho rằng, việc điều chỉnh Bộ tiêu chí OCOP theo hướng đề cao yếu tố cộng đồng là bước đi đúng và cần thiết. OCOP không đơn thuần là câu chuyện sản phẩm, mà là câu chuyện phát triển kinh tế nông thôn dựa trên nội lực địa phương. Nếu chỉ chú trọng tiêu chuẩn kỹ thuật mà thiếu đi yếu tố cộng đồng, rất dễ dẫn tới tình trạng sản phẩm đạt chuẩn nhưng không tạo được sinh kế bền vững.

Một sản phẩm nếu tạo ra sinh kế cho cả cộng đồng, bảo tồn được tri thức truyền thống thì giá trị của nó là rất lớn

Việc đưa các tiêu chí về mức độ tham gia của người dân, khả năng tạo việc làm, liên kết chuỗi giá trị và lan tỏa lợi ích vào đánh giá sẽ giúp nhận diện đúng những sản phẩm thực sự có giá trị, thay vì chỉ dừng lại ở “điểm số”.

Ths. Phạm Thị Lý, Chủ tịch Hội đồng sáng lập, Giám đốc Trung tâm Doanh nghiệp hội nhập và Phát triển (IDE) cho rằng, xu hướng quốc tế hiện nay đều coi trọng yếu tố bản địa và tính bao trùm. Một sản phẩm có thể chưa hoàn hảo về bao bì hay công nghệ, nhưng nếu tạo ra sinh kế cho cả cộng đồng, bảo tồn được tri thức truyền thống, thì giá trị của nó là rất lớn.

Dù ủng hộ hướng điều chỉnh, các chuyên gia cũng cho rằng, vấn đề quan trọng là Bộ tiêu chí mới cần đảm bảo tính minh bạch, dễ áp dụng và có thể đo lường được.

Theo TS. Đặng Kim Sơn, các tiêu chí định tính cần được cụ thể hóa bằng bộ chỉ số định lượng hoặc hướng dẫn chi tiết, tránh tình trạng mỗi nơi hiểu một cách. Chẳng hạn, tiêu chí về vùng nguyên liệu có thể lượng hóa bằng tỷ lệ chủ động nguồn cung, diện tích liên kết, hoặc hợp đồng bao tiêu. Khi đã đo được thì mới đánh giá công bằng.

Bên cạnh đó, cần nâng tỷ trọng các tiêu chí liên quan đến chuyển đổi số, thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc, bởi đây là những yếu tố then chốt giúp sản phẩm OCOP mở rộng thị trường, đặc biệt là thị trường quốc tế.

Việc hoàn thiện Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP được kỳ vọng sẽ tạo cú hích cho chương trình bước sang giai đoạn phát triển mới từ mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị.

Khi các tiêu chí được thiết kế theo hướng thực chất, minh bạch và phù hợp với xu thế, OCOP không chỉ là “tấm giấy chứng nhận” mà sẽ trở thành công cụ thúc đẩy đổi mới sáng tạo, liên kết sản xuất và phát triển thị trường.

Quan trọng hơn, việc đặt cộng đồng vào trung tâm sẽ giúp chương trình quay trở lại đúng với mục tiêu ban đầu: phát triển kinh tế nông thôn bền vững, nâng cao thu nhập cho người dân và gìn giữ những giá trị đặc trưng của mỗi vùng quê Việt Nam.