IMF nghiêng về lãi suất cao lâu hơn khi AI, giá dầu và nợ công tạo bài toán lạm phát mới

Trụ sở IMF tại Washington, D.C. Ảnh: APK/Wikimedia Commons (CC BY 4.0).

Lạm phát không còn đến từ một yếu tố đơn lẻ

Nền kinh tế toàn cầu đang đối mặt với những mối đe dọa từ giá năng lượng duy trì ở mức cao, nợ công ở mức kỷ lục và các rủi ro liên quan đến làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI), Tổng Giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo hôm thứ Tư, đồng thời kêu gọi các chính phủ áp dụng các biện pháp tài khóa và tiền tệ mang tính phòng ngừa.

Trong bài phát biểu trước thềm Hội nghị Thường niên của IMF và Ngân hàng Thế giới, dự kiến diễn ra vào tuần tới tại Bangkok, bà Georgieva cho biết nền kinh tế thế giới đang bị kéo theo hai lực tác động trái chiều: một bên là cú sốc tiêu cực về nguồn cung năng lượng do các cuộc xung đột ở Trung Đông gây ra; bên còn lại là cú sốc tích cực về nhu cầu đến từ AI, nhưng cũng đang góp phần làm gia tăng lạm phát.

“Tác động tổng hợp của hai lực này rất không đồng đều giữa các khu vực trên thế giới”, bà Georgieva nói, đồng thời cho biết làn sóng bùng nổ AI đang bỏ lại phía sau nhiều quốc gia.

“Hiện tại có thể là thời điểm thích hợp để chính sách tiền tệ ở nhiều quốc gia nghiêng về hướng thắt chặt một cách thận trọng”, bà Georgieva nhận định và cho rằng việc Fed, ECB và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản (BoJ) tăng lãi suất gần đây là “rất phù hợp”.

Điểm mới là IMF không nhìn lạm phát hiện nay như hệ quả của một cú sốc đơn lẻ. Nếu xung đột Trung Đông gây ra cú sốc nguồn cung năng lượng, thì bùng nổ đầu tư AI lại tạo cú sốc tăng cầu và cả hai đều góp phần gây áp lực lạm phát trên toàn cầu. IMF cũng liệt kê các yếu tố như thực phẩm, thuế quan, chi tiêu quốc phòng, chi phí trả nợ cao hơn… như các nguồn lạm phát dai dẳng.

Các yếu tố này làm bài toán điều hành của các ngân hàng trung ương khó hơn. Nếu dầu tăng vì nguồn cung gián đoạn, nâng lãi suất không thể tạo thêm dầu. Nhưng nếu cú sốc năng lượng xảy ra đúng lúc nhu cầu vốn, chip, điện và hạ tầng cho AI tăng mạnh, áp lực giá có thể lan rộng và kéo dài. Đơn cử, tín hiệu từ Mỹ đang đi theo hướng này. Ngày 6/10, Chủ tịch Fed San Francisco Mary Daly nói việc có cần tăng lãi suất thêm hay không phụ thuộc vào các cú sốc từ thuế quan, dầu và AI có sớm “phai nhạt” hay tiếp tục chồng lên nhau. Bà Daly đặc biệt lưu ý nhu cầu chip liên quan đến AI đang tăng và có thể khiến áp lực lạm phát dai dẳng hơn.

Năng lượng vẫn là mắt xích cấp bách nhất. Georgieva cho biết dầu đang quanh 100 USD/thùng, còn nguồn cung khí tự nhiên chịu rủi ro từ hoạt động vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng qua eo biển Hormuz. Bà cảnh báo ngay cả nếu chiến sự vùng Vịnh sớm kết thúc, giá năng lượng cao vẫn có thể kéo dài; giá dầu Brent kỳ hạn đang phản ánh mặt bằng giá cao tới năm 2027.

Áp lực đó đã đi vào thị trường trái phiếu. Theo bà Georgieva, lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm của Mỹ, Đức và Nhật Bản hiện lần lượt ở mức cao nhất kể từ 2007, 2009 và 1996.

AI và nợ công cùng “tranh” vốn

Nếu dầu là cú sốc trực tiếp vào chi phí, AI lại gây áp lực qua đầu tư. Tổng Giám đốc IMF cảnh báo đầu tư AI tính theo tỷ trọng GDP có thể vượt các làn sóng xây dựng đường sắt, lưới điện hay hạ tầng viễn thông trước đây. Một lượng vốn rất lớn vì thế đang chảy vào trung tâm dữ liệu, chip, điện và hạ tầng mạng.

Trong ngắn hạn, cơn sốt này có thể vừa hỗ trợ tăng trưởng vừa làm chính sách tiền tệ khó nới lỏng. Nhu cầu vốn tư nhân tăng mạnh trong khi chính phủ cũng cần vay lớn có thể đẩy lợi suất trái phiếu lên. Ở chiều tích cực, IMF ước tính AI nếu được triển khai tốt có thể bổ sung khoảng 0,5 điểm phần trăm vào tăng trưởng toàn cầu mỗi năm. Nhưng lợi ích năng suất cần thời gian, còn nhu cầu đầu tư xuất hiện ngay.

Đó là lúc nợ công trở thành mắt xích thứ ba. IMF cho biết nợ công toàn cầu đang ở mức cao nhất kể từ Thế chiến II và có thể vượt 100% GDP trước năm 2030. Bà Georgieva cho biết gánh nặng nợ công ngày càng gia tăng đang làm suy yếu tăng trưởng và tạo thêm áp lực lạm phát. Đây cũng là vấn đề sẽ được 191 quốc gia thành viên của IMF thảo luận vào tuần tới.

“Chúng tôi vẫn chưa thấy những hành động quyết liệt tại các nền kinh tế phát triển có mức nợ cao, trong khi điều cấp thiết lúc này là phải có những kế hoạch củng cố tài khóa trung hạn đáng tin cậy. Trong một số trường hợp, các kế hoạch này cần được hỗ trợ bằng những biện pháp tài khóa được triển khai ngay từ đầu, qua đó góp phần giảm bớt áp lực lên chính sách tiền tệ”, bà nói.

Bên cạnh việc củng cố dư địa tài khóa, bà Georgieva cho rằng các chính phủ cũng nên thực hiện thêm nhiều biện pháp để thúc đẩy tăng trưởng. Trong đó bao gồm cải cách nhằm nâng cao kỹ năng của lực lượng lao động, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc thành lập và giải thể doanh nghiệp, tăng cường an ninh năng lượng và tinh giản các quy định.

Thông điệp mà Tổng Giám đốc IMF nêu ra vì thế rộng hơn một cảnh báo riêng về dầu hay AI. Rủi ro lớn nhất nằm ở khả năng ba lực này củng cố lẫn nhau: dầu cao đẩy lạm phát, AI giữ cầu đầu tư nóng, còn nợ công lớn duy trì nhu cầu vay và lợi suất ở mức cao. Khi đó, dư địa cắt giảm lãi suất sẽ càng bị thu hẹp, thậm chí có thể khiến các ngân hàng trung ương phải duy trì lãi suất cao và lập trường thắt chặt lâu hơn.