Kinh tế nhà nước trong hành trình đổi mới: Nhìn thẳng để bứt phá

“Mỏ neo” giữa dòng xoáy biến động

Ngành Ngân hàng ghi nhiều dấu ấn của 4 ngân hàng Nhà nước là BIDV, VietinBank, Agribank và Vietcombank trong việc hỗ trợ tăng trưởng, ổn định vĩ mô và dẫn dắt dòng vốn vào các lĩnh vực ưu tiên của nền kinh tế. Tại bảng xếp hạng 500 doanh nghiệp Đông Nam Á năm 2025 do Forbes bình chọn, Việt Nam đóng góp 76 cái tên, trong đó có các doanh nghiệp nhà nước như Vietcombank; BIDV; Tập đoàn Dầu khí Việt Nam (Petrovietnam), Tổng công ty Hàng không Việt Nam (Vietnam Airlines); Tập đoàn Công nghiệp - Viễn thông Quân đội (Viettel)…

Những kết quả này cho thấy KTNN tiếp tục là nguồn lực quan trọng để Nhà nước ổn định kinh tế vĩ mô, dẫn dắt phát triển và bảo đảm các cân đối lớn, trong khi vẫn từng bước điều chỉnh vai trò theo hướng bình đẳng, cạnh tranh lành mạnh với các khu vực kinh tế khác. Nếu như trong những năm đầu Đổi mới, khu vực KTNN đóng góp hơn 40% GDP, thì đến nay tỷ trọng này đã giảm một nửa. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là quy mô và hiệu quả hoạt động lại gia tăng mạnh mẽ. quy mô doanh thu (chủ yếu là doanh nghiệp nhà nước) tăng gấp khoảng 7 lần trong 2 thập kỷ qua, từ mức 610 nghìn tỷ đồng lên hơn 4,3 triệu tỷ đồng; Thu ngân sách từ doanh nghiệp nhà nước tăng gần 5 lần, đạt trên 180.000 tỷ đồng… Sự dịch chuyển này phản ánh một thực tế quan trọng: vai trò của KTNN không còn đo bằng tỷ trọng, mà bằng chất lượng, hiệu quả và khả năng dẫn dắt; phù hợp với yêu cầu tái cơ cấu nền kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

GS.TS. Mạc Quốc Anh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa khẳng định, xuyên suốt qua các kỳ Đại hội của Đảng, KTNN luôn được xác định “là thành phần đặc biệt quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa”. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, khu vực kinh tế này luôn là lực lượng giữ vai trò “neo giữ ổn định”, bảo đảm cung ứng các dịch vụ thiết yếu, duy trì các cân đối lớn và tạo dư địa để Nhà nước triển khai các chính sách hỗ trợ nền kinh tế.

Hiệu quả hoạt động của các đơn vị nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ

Đặt hiệu quả, minh bạch và quản trị hiện đại làm tiêu chí trung tâm

Dù đạt được nhiều kết quả quan trọng, song các chuyên gia nhận định, hiệu quả hoạt động của các đơn vị nhà nước chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ. Sự chủ động và cạnh tranh trong sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp nhà nước còn hạn chế. Điều này ảnh hưởng đến tiến độ thực hiện các dự án đầu tư, sản xuất kinh doanh. Chưa kể, đầu tư của doanh nghiệp nhà nước còn đơn lẻ, thiếu liên kết và chưa tận dụng thế mạnh trong các lĩnh vực. Những bất cập này gần như đã được Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị (Nghị quyết 79) “chỉ mặt, đặt tên” và mở ra hướng phát triển mới cho khu vực KTNN.

PGS.TS. Phạm Thị Hồng Điệp, Phó Trưởng khoa Kinh tế chính trị, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, Nghị quyết 79 không chỉ tái khẳng định vị trí trung tâm của KTNN trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, mà còn đặt vai trò này trong một cách tiếp cận hiện đại hơn: KTNN là lực lượng dẫn dắt, kiến tạo, điều tiết và ổn định các cân đối lớn của nền kinh tế. Điều này giúp làm rõ bản chất “chủ đạo” theo nghĩa chất lượng, hiệu quả và năng lực chi phối chiến lược, chứ không đơn thuần là quy mô sở hữu.

Bên cạnh đó, Nghị quyết khẳng định KTNN giữ vai trò nòng cốt trong các lĩnh vực then chốt như: hạ tầng chiến lược, năng lượng, tài chính - ngân hàng, quốc phòng - an ninh và các ngành công nghệ nền tảng, qua đó, trở thành trụ cột bảo đảm an ninh kinh tế quốc gia. Nghị quyết có ý nghĩa chiến lược khi đặt KTNN trong tầm nhìn phát triển đến năm 2045, coi đây là công cụ quan trọng để Nhà nước dẫn dắt đổi mới sáng tạo, phát triển bền vững và bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, liên kết với kinh tế tư nhân và kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài để hình thành một cấu trúc kinh tế hiện đại, năng động và tự chủ hơn.

Một nội dung đáng chú ý khác của Nghị quyết 79 là mục tiêu đến năm 2030 đưa từ 1-3 doanh nghiệp nhà nước lọt vào Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, đồng thời có 50 doanh nghiệp nhà nước nằm trong nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á. Theo PGS.TS. Nguyễn Vũ Quỳnh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Lạc Hồng, đây là mục tiêu mang ý nghĩa chiến lược đối với vị thế và năng lực cạnh tranh quốc gia; là tín hiệu cho thấy nền kinh tế đã đủ năng lực cạnh tranh về quản trị, công nghệ và hiệu quả để tham gia sâu vào sân chơi lớn. Quan trọng hơn, những doanh nghiệp quy mô toàn cầu sẽ đóng vai trò đầu tàu, kéo theo hệ thống doanh nghiệp vệ tinh, chuỗi cung ứng và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, từ đó lan tỏa năng lực cạnh tranh cho toàn bộ nền kinh tế, đặc biệt là khu vực tư nhân trong nước.

Để đạt được những kỳ vọng này, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế (Đại học Kinh tế Quốc dân) cho rằng, chúng ta buộc phải mạnh lên toàn diện từ công nghệ, mô hình quản trị, năng lực điều hành, thương hiệu đến chất lượng sản phẩm. Nghị quyết 79 đòi hỏi phải thay đổi căn bản trạng thái phát triển. Điều kiện tiên quyết là phải có nhận thức đầy đủ về sứ mệnh mới của doanh nghiệp nhà nước trong kỷ nguyên phát triển mới. Điều này đòi hỏi một thế hệ lãnh đạo mới, đội ngũ nhân lực tinh hoa, được đào tạo bài bản, cùng với những mô hình kinh doanh đột phá, biết đi tắt đón đầu và tận dụng sức mạnh liên kết với các thành phần kinh tế khác. Quan trọng không kém là một thể chế đủ rộng mở, minh bạch và ổn định để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn, tự do sáng tạo và khẳng định vị thế. Khi những “sếu đầu đàn” thực sự cất cánh, KTNN sẽ không chỉ là trụ cột ổn định, mà còn trở thành động lực dẫn dắt tăng trưởng, lan tỏa sức mạnh cho toàn bộ nền kinh tế Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống, PGS.TS. Phạm Thị Hồng Điệp cho rằng, cần cụ thể hóa tập trung vào 3 trụ cột gồm: thể chế minh bạch - quản trị hiện đại - nhân lực chất lượng cao. Trong đó, cần hoàn thiện thể chế về cạnh tranh, mua sắm công, đầu tư công và hợp tác công – tư (PPP) để tạo môi trường bình đẳng, qua đó buộc khu vực KTNN không ngừng nâng cao năng lực cạnh tranh; tăng cường công khai, minh bạch thông tin tài chính, coi đây là công cụ giám sát xã hội và thị trường đối với KTNN. Đối với nguồn nhân lực, cần đổi mới căn bản cơ chế sử dụng và phát triển đội ngũ lãnh đạo, quản lý với trọng tâm chuyển từ “cán bộ quản lý” sang “nhà quản trị chiến lược”. Cụ thể, có cơ chế tuyển chọn, bổ nhiệm lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước theo tiêu chuẩn năng lực, thành tích và thị trường; áp dụng hợp đồng quản lý theo nhiệm kỳ và theo kết quả, gắn trách nhiệm cá nhân với hiệu quả doanh nghiệp; xây dựng đội ngũ chuyên gia quản trị, tài chính, công nghệ cao, đủ khả năng dẫn dắt doanh nghiệp nhà nước trong cạnh tranh quốc tế với chính sách đãi ngộ tương xứng với thị trường.