Nợ bảo hiểm xã hội: “Điểm nghẽn” đáng lo của hệ thống an sinh

Danh sách 100 doanh nghiệp chậm đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) từ 6 tháng trở lên tại TP.HCM mới được Cơ quan Bảo hiểm xã hội TP.HCM công bố (số liệu cập nhật đến ngày 31/3/2026) là một minh chứng rõ ràng cho thực trạng đáng báo động. Nhiều doanh nghiệp nợ tới hàng chục tỷ đồng, kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Nguồn: BHXH TP.HCM

Con số gần 68 tỷ đồng nợ BHXH của một doanh nghiệp xây dựng lớn hay hơn 40 tỷ đồng của một doanh nghiệp dịch vụ viễn thông không chỉ phản ánh quy mô vi phạm, mà còn cho thấy sự “bình thường hóa” của hành vi chây ỳ nghĩa vụ. Điều đáng nói là trong khi các khoản nợ vẫn phình to, tiền BHXH của người lao động vẫn đều đặn bị khấu trừ mỗi tháng.

Sự bất hợp lý này đặt ra một câu hỏi lớn: ai đang thực sự “giữ” khoản tiền đó, và trách nhiệm thuộc về ai khi quyền lợi của người lao động bị treo lơ lửng?

Thực tế cho thấy, nhiều lao động chỉ phát hiện doanh nghiệp nợ BHXH khi làm thủ tục hưởng chế độ. Khi ấy, mọi việc đã muộn. Những quyền lợi tưởng chừng hiển nhiên như thai sản, trợ cấp thất nghiệp, hay ốm đau bỗng trở nên xa vời.

Nợ BHXH - "căn bệnh" cần xử lý triệt để

Không chỉ TP.HCM, nhiều địa phương khác cũng đang “gánh” khối nợ BHXH lớn.

Tại Khánh Hòa, theo BHXH tỉnh, tính đến ngày 31/3/2026, tổng số nợ BHXH, bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN) và bảo hiểm tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp gần 444 tỉ đồng. Trong đó, số nợ từ các đơn vị sử dụng lao động là hơn 315 tỷ đồng. Đáng chú ý, có hơn 51 tỷ đồng thuộc về các doanh nghiệp đã ngừng hoạt động, nhưng chưa hoàn thành nghĩa vụ đóng BHXH.

Điều này đồng nghĩa với việc hàng nghìn người lao động gần như không còn cơ hội đòi lại quyền lợi. Khi doanh nghiệp “biến mất”, mọi nghĩa vụ cũng rơi vào khoảng trống pháp lý, còn người lao động phải tự xoay xở với những thiệt thòi.

Câu chuyện của một người lao động, ông Huỳnh Thái Thịnh (phường Nam Nha Trang) là một trường hợp điển hình. Dù bị trừ tiền BHXH hằng tháng, ông phát hiện doanh nghiệp nợ hơn 47 triệu đồng khi đối chiếu với cơ quan BHXH. Sau hơn 2 năm khởi kiện, ông vẫn chưa nhận được trợ cấp thất nghiệp, ảnh hưởng nghiêm trọng tới cuộc sống.

Ở Cà Mau, đến hết quý I/2026, tổng số tiền chậm đóng BHXH, BHYT, BHTN trên địa bàn khoảng 186,7 tỷ đồng với 252 đơn vị vi phạm. Dù số lượng doanh nghiệp và tổng số tiền nợ có giảm, địa phương vẫn ghi nhận nhiều doanh nghiệp nợ lớn, kéo dài hàng chục tháng, thậm chí hơn 100 tháng.

Nếu nhìn rộng hơn, đây không chỉ là câu chuyện tài chính, mà là vấn đề niềm tin. Khi BHXH – trụ cột của an sinh – bị xâm phạm, niềm tin của người lao động vào hệ thống cũng bị lung lay.

Một lập luận thường được đưa ra là doanh nghiệp gặp khó khăn nên chậm đóng BHXH. Điều này có thể đúng trong một số trường hợp, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế biến động. Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn nhận vấn đề theo hướng này thì chưa đủ.

Bởi lẽ, không ít doanh nghiệp vẫn hoạt động bình thường, thậm chí mở rộng sản xuất, nhưng vẫn chây ỳ nghĩa vụ BHXH. Điều đó cho thấy yếu tố cốt lõi không chỉ là khả năng tài chính, mà còn nằm ở ý thức tuân thủ pháp luật.

Khi chi phí BHXH bị xem như khoản “có thể trì hoãn”, thậm chí “có thể né tránh”, thì bản chất của vấn đề đã vượt ra khỏi khó khăn kinh tế để trở thành vấn đề đạo đức kinh doanh.

Quyền lợi BHXH của người lao động được đặt ở vị trí ưu tiên khi doanh nghiệp phá sản. Ảnh: BHXH Tp.HCM

Chế tài đã có, nhưng chưa đủ sức răn đe?

Luật BHXH năm 2024 đã bổ sung nhiều quy định mạnh tay hơn: buộc truy đóng, tính lãi 0,03%/ngày, xử phạt hành chính, thậm chí truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi trốn đóng.

Về lý thuyết, đây là những công cụ đủ mạnh để xử lý vi phạm. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình trạng nợ BHXH vẫn kéo dài và phổ biến. Điều này đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực thi.

Phải chăng quy trình xử lý còn kéo dài, khiến doanh nghiệp “câu giờ”? Hoặc mức phạt vẫn chưa đủ lớn so với lợi ích mà doanh nghiệp có thể thu được khi trì hoãn nghĩa vụ?

Nếu chế tài không đủ sức răn đe, thì vi phạm sẽ tiếp tục tái diễn – đó là quy luật tất yếu.

Cần một cách tiếp cận toàn diện hơn

Hiện nay, ngành BHXH đang triển khai cả “giải pháp cứng” lẫn “giải pháp mềm”: từ xử phạt, cưỡng chế đến hỗ trợ doanh nghiệp vay vốn, tuyên truyền pháp luật, khuyến khích người lao động theo dõi quá trình đóng BHXH qua ứng dụng số.

Đây là hướng đi đúng, nhưng để tạo ra thay đổi thực chất, cần một cách tiếp cận sâu hơn, mang tính hệ thống.

Thứ nhất, cần tăng tính minh bạch. Danh sách doanh nghiệp nợ BHXH nên được công bố rộng rãi và cập nhật thường xuyên. Khi “danh tiếng” bị ảnh hưởng, doanh nghiệp sẽ cân nhắc kỹ hơn trước khi vi phạm.

Thứ hai, cần trao thêm công cụ cho người lao động. Việc cho phép người lao động khởi kiện nhanh chóng, đơn giản hóa thủ tục, hoặc có cơ chế tạm ứng quyền lợi trong trường hợp doanh nghiệp nợ BHXH có thể giúp giảm thiểu thiệt hại.

Thứ ba, cần nâng cao nhận thức từ gốc. Đề xuất đưa giáo dục pháp luật BHXH vào nhà trường là một hướng đi đáng chú ý. Khi người lao động hiểu rõ quyền lợi của mình, họ sẽ chủ động hơn trong việc giám sát và bảo vệ quyền lợi đó.

Cụm từ “lập trình lại ý thức trách nhiệm” của người sử dụng lao động là một cách nói hình tượng, nhưng cũng phản ánh đúng bản chất vấn đề. Ý thức không thể thay đổi bằng mệnh lệnh hành chính trong ngắn hạn, mà cần một quá trình lâu dài, kết hợp giữa giáo dục, chế tài và môi trường kinh doanh minh bạch.

Tuy nhiên, trong khi chờ đợi sự thay đổi đó, người lao động không thể tiếp tục là bên chịu thiệt.

An sinh xã hội không chỉ là chính sách, mà còn là cam kết của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội đối với người lao động. Khi cam kết đó bị phá vỡ bởi những khoản nợ BHXH kéo dài, niềm tin cũng bị xói mòn.

Vì vậy, xử lý dứt điểm tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH không chỉ là nhiệm vụ quản lý, mà còn là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ nền tảng an sinh và sự công bằng trong thị trường lao động.